Kilka dni po zamknięciu Międzynarodowego Salonu Przemysłu Obronnego w Kielcach w studiu Fundacji Wspólnota Bezpieczeństwa usiedli Rafał Jabłoński, prowadzący cykl "Rozmowy o bezpieczeństwie", i Arkadiusz Siwko, były prezes Polskiej Grupy Zbrojeniowej, publicysta i autor książki "Nadchodzi imperialna Rosja". Nie rozmawiali o czołgach. Rozmawiali o tym, czy mieszkaniec gminy wie, gdzie ma iść, gdy zawyją syreny, i dlaczego po dwóch latach od uchwalenia ustawy o ochronie ludności odpowiedź brzmi: nie wie.
Architektura Innowacji współpracuje z Fundacją przy cyklu "Rozmowy o bezpieczeństwie". Poniżej redakcja zebrała najważniejsze tezy z tej rozmowy i osadziła je w faktach: w danych o Programie Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej, w tegorocznym raporcie NIK o powodzi z 2024 r. i w harmonogramie budowy państwowej łączności kryzysowej. Cytaty zostały skrócone i oczyszczone z powtórzeń, bez zmiany sensu.
1. Pięć procent Salonu
MSPO 2026 odbyło się 8-11 września w Kielcach, z rekordową liczbą ponad 1200 wystawców z 43 państw i nową halą targową. Jabłoński zapytał, czy w tym tłumie ochrona ludności i obrona cywilna były w ogóle widoczne.
"W jakichś pięciu procentach" - odpowiedział Siwko. "Ludzie w sposób naturalny, kiedy wojna jest za granicami naszego kraju, szukają możliwości prywatnego schowania się przed tym, co wojna ze sobą niesie. Czyli mowa o przenośnych i stacjonarnych bunkrach, które mogą być przedmiotem ochrony własnej rodziny. Takie bunkry można było zobaczyć podczas targów, ale to był element bardzo niewielki i, szczerze mówiąc, niespecjalnie cieszący się zainteresowaniem."
Jabłoński postawił tezę, którą powtarza od miesięcy na spotkaniach z samorządowcami: państwo skupia się na ciężkich zakupach zbrojeniowych, a program ochrony ludności, którego pierwsza dwuletnia perspektywa kończy się w tym roku, jest dla przeciętnego mieszkańca niewidoczny. "Gdzieś te zakupy zostały wykonane, kupiono jakichś agregatów, ale ludzie pytają, gdzie mają się udać, jak się coś wydarzy. Oni tego nie odczuwają."
"Oczywiście, że nie odczuwają" - odparł Siwko i wyliczył, dlaczego.
2. Ustawa jest. Instrumentów nie ma
Siwko zaczął od tego, co uważa za jedyny element pozytywny. Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej z 5 grudnia 2024 r. weszła w życie 1 stycznia 2025 r. i wypełniła lukę, na którą NIK wskazywała już w lutym 2024 r., stwierdzając, że w Polsce nie funkcjonuje system obrony cywilnej z braku jakichkolwiek podstaw prawnych5. "Ten dokument powstał dopiero po pełnoskalowej agresji Rosji na Ukrainę. Został przyjęty całością parlamentu, nie był przedmiotem sporów politycznych. To koniec rzeczy pozytywnych."
Dalej, jak sam zapowiedział, był złośliwy. "Ta ustawa przerzuca generalnie całość obowiązków związanych z ochroną ludności na samorządy. Czyli państwo jako takie, mimo że posiada największą ilość środków finansowych, umywa ręce. Samorząd staje dopiero teraz przed koniecznością inwestycji i nie ma instrumentarium wiedzy, jakie inwestycje ma dokonywać. Bo niby skąd miałby je posiadać? Takie instrumentarium jest w strukturach państwa, różnego rodzaju agencje od lat nad tym pracują. Samorząd tego mieć nie może. W związku z tym mamy do czynienia z zakupami o charakterze chaosu. Skoro nie wiem, co mam kupić, to kupuję to, co mi wpadnie w ręce, niemalże z ulotki. Samorządy nie są szkolone w tej materii przez instytucje państwa."
Drugi mechanizm, który Siwko nazwał zjadliwym, ale realnym: "Skoro odpowiedzialność spada na samorządy, zainteresowanie opinii politycznej jest niewielkie, bo żaden minister wstęgi nie będzie przecinał programu, który należy do samorządu. Nie ma tu bezpośrednich zysków politycznych."
Z ustawy wynika, że wojewoda przekazuje JST dotacje celowe na zadania własne z zakresu ochrony ludności, do 100% kosztów zadania, oraz na zadania zlecone. To wojewoda prowadzi nabór, ocenia wnioski i zawiera umowy. Rząd chwali się skalą: w Programie na lata 2025-2026 zapisano odpowiednio 16,7 mld zł i 17,2 mld zł, a ustawa gwarantuje co roku minimum 0,3% PKB3.
3. Ile z tego dociera do gminy
Jabłoński zakwestionował te liczby z perspektywy odbiorcy. "Mamy program ochrony ludności, w nim zapisane kilkanaście miliardów złotych, czym chwali się strona rządowa. Tylko do samorządów trafia trzydzieści procent tej kwoty. Czyli to jest w tej chwili około pięciu miliardów rocznie, a nie piętnaście. Sama infrastruktura będzie kosztowała kilkadziesiąt miliardów, a nie mówimy jeszcze o sprzęcie i łączności."
Do tego, jego zdaniem, w programie znalazły się pozycje, które powinny być finansowane z innych części budżetu. "Na przykład Lotnicze Pogotowie Ratunkowe. Te środki powinny sensu stricto dotyczyć tylko i wyłącznie wzmacniania lokalnej odporności, bo cały program na tym miał polegać. Jeżeli zabrano te środki stąd, to gdzieś będzie brakowało. Jeżeli marzymy o tym, żeby zapewnić w jakimś procencie miejsca schronienia dla mieszkańców w perspektywie zbliżającego się czasu, a nie dwudziestu czy pięćdziesięciu lat, to trzeba głośno mówić: albo zwiększyć program całościowo, albo większą pulę przeznaczyć na samorządy."
Siwko odpowiedział, że kwota jest za mała, ale pytanie jest inne: "Czy one w ogóle są użytkowane, nawet te małe, w jakimkolwiek kierunku?" Wskazał też na brak ciągu dalszego w legislacji. "Nie mamy czegoś takiego, że każdy nowy budynek stawiany w Polsce, większy niż budynek jednorodzinny, musi posiadać miejsce, które można wykorzystać na schrony. Nie mamy takiej regulacji prawnej. A w ten sposób ogranicza się później potencjalne koszty."
Z dokumentów wynika, że mechanizm dotacyjny zaciął się już w pierwszym roku. Wypłaty z Programu ruszyły dopiero we wrześniu 2025 r., samorządy przez miesiące apelowały o wydłużenie terminu rozliczenia, a rząd w grudniu 2025 r. przedłużył go do 31 marca 2026 r.. W listopadzie 2025 r. doprecyzowano, że liczby sprzętu w programie mają charakter minimalny, a nie maksymalny. Projekt kolejnego Programu, tym razem na lata 2027-2031, MSWiA przekazało Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu 11 maja 2026 r..
4. Zakupy w trybie wariackim i prawo kaduka
Jabłoński opisał, jak ten pierwszy rok wyglądał od strony gmin i powiatów. "Samorządy do ostatniej chwili nie były w stanie dostać informacji, czy wniosek został zaakceptowany. Kiedy dostały tę informację, był koniec października, listopad, i miały kilka tygodni na zakup, przeprowadzenie procedury przetargowej i rozliczenie. W wielu miejscach, pomimo szczerych chęci i zgody, nie udało się tego sprzętu kupić, bo już był niedostępny. Później się okazało, i to wiemy z konsultacji z samorządami, że w tym samym czasie Rządowa Agencja Rezerw Strategicznych podjęła ogromne zakupy tego samego asortymentu na rzecz magazynów państwowych. Agregatów, różnych innych urządzeń."
Stąd postulat, który usłyszał od samorządowców: "To może niech agencja kupi ten sprzęt w ramach wielkiego krajowego przetargu za te pieniądze. Dlaczego my mamy się z tym męczyć, kupować pojedyncze sztuki za dużo wyższe kwoty? Dostawca przy stu jednostkach ma inną cenę niż przy pojedynczej. A potem można to rozdysponować przez wojewodę do powiatów."
Drugi problem to nierówne traktowanie. "W jednym powiecie się udało, bo starostowie wymusili na wojewodzie odstępstwa od reguł z wytycznych. W ościennym powiecie się nie udało, bo tamten wojewoda był nieugięty. Mamy prawo kaduka: jedni sobie dogadali coś z wojewodą, inni nie."
Siwko: "Bardzo słuszna uwaga. Ale czy samorządy się zjednoczyły? Czy mamy do czynienia z jasną deklaracją, z presją w Sejmie i Senacie? Nie ma czegoś takiego. Każdy samorząd żyje sam dla siebie: kupiłem, wypełniłem Excel, nie wiem, czy to działa, ale kazali kupić, kupiłem." I dodał ocenę, która brzmi jak podsumowanie całej rozmowy: "Po roku można było powiedzieć, że tworzymy nowy system. Po dwóch latach jest gorzej, a wchodzimy w trzeci rok. Jeżeli po paru latach okazuje się, że nie wyciągamy żadnych wniosków, to mamy do czynienia z całkowitym lekceważeniem problemu."
5. Gdzie się schronić. Aplikacja kontra kartka
Najostrzejszy fragment rozmowy dotyczył tego, co obywatel dostaje w zamian za miliardy w programie. Siwko streścił oficjalną odpowiedź: są aplikacje, każdy może się zalogować i znaleźć informację. "To są pobożne życzenia. To absolutne złudzenie, że każdy obywatel Polski korzysta z aplikacji i urządzeń elektronicznych. Tak jak ogromna część społeczeństwa nie czyta książek, tak ogromna część nie jest w stanie skorzystać z aplikacji. A po drugie każdy atak hybrydowy potwierdza tezę, że jedną z pierwszych rzeczy, która jest likwidowana, jest dostęp do internetu. Żadne aplikacje i komunikaty internetowe po prostu nie działają."
Jedyne, co działa, to według niego fizyczne powiadomienie. "Państwo polskie ma czas i pieniądze, żeby biegać po domach i pytać, czy zapłaciłeś abonament radiowo-telewizyjny. A czy jesteśmy odwiedzani przez urzędników z mapką: w razie czego udaj się tu i tu? Nikt z tym nie chodzi. Uważa się to za rzecz niegodną. Nie ma z tego zysków politycznych."
Opisał też, jak wygląda typowanie miejsc schronienia w dużym mieście. "W Warszawie w dzielnicach trwają prace nad tym, gdzie ludzie mogliby się schronić. Ale te prace nie są przedmiotem debaty publicznej, wyłącznie pracy urzędników. Takim miejscem, które jest typowane, ale nie ogłaszane, są na przykład kościoły. Tylko co ten kościół daje? Mamy pewność, że wytrzyma, to zostało zbadane? Jeżeli państwo przerzuca obowiązki na samorządy i na Kościół, to rozumiem, że każda parafia dostaje pieniądze: utrzymuj stan, sprawdzaj sufity. Nie ma tego. Kupiono parę agregatów prądotwórczych, które w razie czego będą w kościołach używane. To jest głęboko za mało. Ludzie chcą mieć pewność, że będą mogli się schronić w konkretnym szpitalu, w konkretnej hali, i nie dowiedzą się o tym z aplikacji, tylko ktoś przyniesie im kartkę."
Jego ocena: "To jest absolutne zaniechanie, które nie znajduje żadnego uzasadnienia ani politycznego, ani merytorycznego, ani moralnego. Ono ewidentnie doprowadzi do fizycznej śmierci części społeczeństwa, która nie będzie wiedziała, co ze sobą zrobić."
Do tej samej kategorii zaliczył brak masowych szkoleń z pierwszej pomocy. "Mamy wojnę za wschodnią granicą, sąsiada, który się coraz bardziej odgraża, ewidentnie wojnę hybrydową, a społeczeństwo nie jest masowo szkolone. To od czego jest państwo? Od czego są organy samorządowe? Uważa się, że to wzbudzi strach. Ten strach i tak jest i będzie coraz większy. Przygotowanie społeczeństwa to obowiązek polityczny, merytoryczny i moralny."
6. Łączność: test, który już oblaliśmy
Jabłoński przeszedł do łączności, bo to jego zdaniem punkt, w którym wszystko się sypie jednocześnie. "Wyobraźmy sobie sytuację zagrożenia: jest alarm i przestaje działać łączność komórkowa. To w tym momencie paraliż wszystkiego. Zakłócenie GPS powoduje, że większość samochodów stanie, bo mało kto korzysta z map papierowych. To implikuje kaskadowe zdarzenia. Bez jednego pocisku spadającego na dane terytorium możemy całkowicie sparaliżować funkcjonowanie społeczne i państwowe w danym miejscu."
Siwko wskazał test, który każdy może sprawdzić sam. "Rzeczą, która wyznacza opinię o stopniu przygotowania państwa, jest powódź. Wystarczy zadzwonić do rodziny z terenów powodziowych. A gdyby ktoś nie wierzył, jest raport NIK, który mówi wyraźnie: instytucje państwa i samorządu nie działają. Bo działać nie mogą, dlatego że wszystko pada. Pada sieć komórkowa, pada łączność stacjonarna, nie ma prądu. Odpowiedzialny rząd i samorządy wyciągają z tego wnioski: żeby to działało, muszę mieć to, to i to, to kosztuje tyle. Nie mamy tego. To nieustanne życie z dnia na dzień."
Raport, o którym mówił, NIK opublikowała 31 sierpnia 2026 r. Kontrola objęła wszystkie szczeble, od Rządowego Centrum Bezpieczeństwa, przez wojewodów i Wody Polskie, po starostwa i urzędy miast, a wniosek Izby brzmi: nieprawidłowości na każdym szczeblu zarządzania kryzysowego, o charakterze systemowym10. NIK stwierdziła m.in., że w czasie powodzi 2024 nie zapewniono skutecznych metod łączności z obsługą zbiorników na wypadek braku telefonów stacjonarnych, komórkowych i internetu. Starostwo w Nysie nie miało aktualnego planu zarządzania kryzysowego, a wojewoda dolnośląski mimo komunikatów nie ogłosił alarmu przeciwpowodziowego11.
Jabłoński dodał do tego paradoks, który słyszy od gmin na terenach zalewowych. "Powstaje duży, państwowy system bezpiecznej łączności. Tylko nie jestem w stanie uzyskać żadnej miarodajnej informacji, kiedy cokolwiek z niego będzie funkcjonowało. Z drugiej strony odmawia się samorządom możliwości inwestowania we własne systemy, choć są polskie rozwiązania, w pełni bezpieczne, które można mieć już dzisiaj. Gmina na terenie zalewowym mogłaby dziś mieć łączność działającą przy zaniku energii. Nie może, bo zalecenie jest takie, że powstanie Krajowy System Bezpiecznej Łączności. Nie wiadomo, czy za dwa lata, pięć, a może dziesięć. W sytuacji, kiedy jesteśmy państwem przyfrontowym, to jest nieodpowiedzialne."
Według projektu MSWiA System Bezpiecznej Łączności Państwowej ma kosztować 3,7 mld zł, a jego budowa może potrwać do 2034 r.. NIK już w 2024 r. stwierdziła, że minister spraw wewnętrznych mimo wieloletnich prac nie doprowadził do wdrożenia ogólnokrajowego cyfrowego systemu łączności radiowej dla podległych służb. W lipcu 2026 r. MSWiA formalnie włączyło spółkę Exatel do systemu ochrony ludności, powierzając jej m.in. zadania w ramach SBŁP.
"Na koniec dnia chodzi o to, żeby ochronić ludność, i to jest jedyna weryfikacja" - skomentował Siwko. "Nie można mówić: ochronilibyśmy, ale przeczekamy na jakiś system."
7. Kto tu rządzi. Cztery postulaty ustrojowe
Z rozmowy o agregatach i radiotelefonach wyszła rozmowa o ustroju. Siwko: "Siedemdziesiąt procent obowiązków ochrony człowieka jest spuszczane na samorząd. Dobrze, ale gdzie jest usytuowany samorząd terytorialny w polskiej rzeczywistości państwowej? Aż się prosi, żeby powrócić do dyskusji o tym, żeby Senat był izbą samorządową. Skoro taka odpowiedzialność, związana bezpośrednio z życiem ludzkim, spada na samorząd, to może to jest właściwy moment. Nie wiem też, dlaczego w rządzie nie ma ministra do spraw samorządu, który by mówił, że są nierówne proporcje. Domagajcie się tego."
Jabłoński opisał mechanizm, który nazwał umyciem rąk w białych rękawiczkach. "Czy lokalnie w gminie można kupić agregat, decyduje na końcu wojewoda, bo to on daje dotację. Ale odpowiedzialność w razie zdarzenia za brak tego agregatu nie spada na wojewodę, tylko na wójta. To centralizacja decyzyjna, która skutkuje przewlekłością, oglądaniem każdego kwitka trzy razy, kontrolowaniem nawzajem po pięć razy. W ten sposób nigdy nie zbuduje się czegoś sprawnego, szybkiego i elastycznego."
Siwko poszedł dalej: "Może trzeba przemyśleć instytucję wojewody? Czy to jest instytucja, która pomaga w rozwoju lokalnym, czy instrument nadzoru, który staje w poprzek inwestycji i aspiracji samorządu? Może powinniśmy pomyśleć o prezydencie województwa z kompetencjami i odpowiedzialnością."
Jabłoński: "Marszałkowie, którzy są reprezentantami lokalnych samorządów z wyboru, mogliby pełnić rolę wojewodów, bo kompetencje się krzyżują: administracja państwa podlega wojewodzie, ale marszałek dzieli środki europejskie i realizuje inwestycje, więc trzeba wszystko nawzajem konsultować. A schodząc niżej, starosta mógłby nadzorować komendę powiatową policji, straży pożarnej, różne służby. Jego sprawczość jako osoby odpowiedzialnej za obronę cywilną, zapisanej ustawą, byłaby znacznie wyższa. Uczestniczyłem w wielu spotkaniach, na które starosta zaprasza wójtów i komendantów. Oni z uśmiechem przynoszą swoje karteczki, bo wiedzą, że tu im nic nie można nakazać. I tak będą czekali na decyzję komendanta wojewódzkiego, a on na wojewodę. Dwie równoległe struktury, które zamiast współpracować, czekają każda na swoją decyzyjność. W sytuacji realnego zagrożenia to katastrofa."
"Absolutnie katastrofa" - potwierdził Siwko. "Piszę o tym w książce 'Nadchodzi imperialna Rosja'. Nie jesteśmy państwem przygotowanym na kryzys. Jesteśmy państwem przygotowanym na absolutną prosperity: jakoś przeżyjemy, skądś się pieniądze znajdą. Schemat podejmowania decyzji nie jest proporcjonalny do skali zagrożenia, która wymaga lidera, pełnej decyzyjności i pełnej odpowiedzialności."
8. Ataki są w nocy i w święta
Jabłoński: "Mam wrażenie, że w sytuacji zagrożenia wszyscy dzwonią do wszystkich. Starostowie po sąsiadach: może wy nam pożyczycie, może coś dowieziecie. Ale wyobraźmy sobie, że wszyscy są zagrożeni i nie ma do kogo zadzwonić. Wtedy będzie totalny kolaps."
Siwko: "Jest gorzej, dlatego że nie dzwonią. Ataki zwykle są w nocy, ludzie śpią, w soboty i niedziele, w które ludzie nie pracują. Są całe dni, w których państwo polskie w ogóle nie pracuje. Rada Ministrów też jest w tym czasie na urlopach. Zbitki: pierwszy, drugi, trzeci maja. My na tacy dajemy dni, w których warto nas zaatakować, bo tu po prostu nikogo nie ma."
To spostrzeżenie zbiega się z faktami z sąsiedniego obszaru: grudniowy atak na polską energetykę wyzwolono 29 grudnia 2025 r., między świętami a Nowym Rokiem, a ciepłownię w Rucianem-Nidzie zaatakowano w sobotę 10 stycznia 2026 r. około godziny 2216.
9. Co dalej: wybory jako dźwignia
Siwko nie zostawił rozmowy na diagnozie. Jego rekomendacja jest polityczna w najprostszym sensie. "Zbliżają się wybory parlamentarne i samorządowe. To oznacza, że politycy będą przekonywać, że są sprawczy. Trzeba stworzyć system oczekiwań, składać pytania, żądać odpowiedzi. Nie 'pracuję nad tym', tylko 'co zrobiłem'. Co w danym mieście, okręgu, samorządzie zostało zrobione? Samorządy najlepiej realizują inwestycje wraz ze zbliżaniem się wyborów. To świetny czas."
Jabłoński: "Mieszkańcy mogą naciskać na samorząd, a samorządy na polityków na szczeblu centralnym, między innymi o te środki."
I argument, który Fundacja powtarza w swoim haśle "bezpieczeństwo zaczyna się we wspólnocie": "Czynnik odporności lokalnej jest jednym z ważnych elementów strategicznych odstraszania potencjalnej agresji. Im bardziej będziemy zorganizowani lokalnie, im bardziej będziemy w stanie zbudować opór społeczny przez zorganizowane struktury, tym to zagrożenie będzie mniejsze. Jeżeli jest tak, jak dzisiaj, to jak otwarte drzwi dla złodzieja. Zawsze będzie kusiło bardziej niż dużo zamków, monitoring i alarm."
Ostatnie zdanie należało do Siwki: "Nie żyjemy w kraju, który jest mlekiem i miodem płynący, tylko w kraju absolutnie zagrożonym, nawet jeżeli jest mlekiem i miodem płynący. Żeby obronić nasz stan posiadania, musimy dokonać konkretnych decyzji legislacyjnych i finansowych."
10. Komentarz redakcji
Ta rozmowa domyka wątek, który opisaliśmy w tekście o cyberbezpieczeństwie samorządów i spółek komunalnych. Tam NIK stwierdziła, że żaden ze skontrolowanych operatorów wody i energii nie zapewnił odporności systemom, a nadzorujący ich ministrowie nie skontrolowali nikogo. Tu ta sama Izba, trzy dni później, stwierdziła nieprawidłowości na każdym szczeblu zarządzania kryzysowego podczas powodzi. W obu przypadkach schemat jest identyczny: państwo przyjmuje ustawę, uruchamia miliardy, przekazuje obowiązek w dół i nie sprawdza, czy cokolwiek z tego działa. A odpowiedzialność, także osobista, ląduje u wójta, starosty i prezesa spółki komunalnej.
Trzy rzeczy, które z rozmowy wynikają dla samorządów wprost: wspólna presja zamiast pojedynczych wniosków do wojewody, fizyczne powiadomienie mieszkańców o miejscach schronienia niezależnie od aplikacji, oraz własna łączność kryzysowa tam, gdzie ryzyko jest dziś, a nie w 2034 r.
Pełne nagranie rozmowy jest dostępne na kanałach Fundacji Wspólnota Bezpieczeństwa w cyklu "Rozmowy o bezpieczeństwie": https://youtu.be/e98xotPOGRY