Artykuł powstał w ramach współpracy Architektury Innowacji z Fundacją Wspólnota Bezpieczeństwa. Punktem wyjścia jest odcinek podcastu "Rozmowy o bezpieczeństwie" z Jerzym Widzykiem (link na końcu tekstu). Wątki z rozmowy rozwijamy o dane ze źródeł publicznych, których w odcinku nie ma.
Kto mówi
Jerzy Widzyk ma w życiorysie rzecz, której nie ma prawie nikt z dzisiejszych decydentów: był po obu stronach wielkiej wody. W 1996 roku, jako burmistrz Żywca, sam organizował obronę miasta przed powodzią na Żywiecczyźnie. Rok później, po powodzi tysiąclecia, został ministrem w rządzie Jerzego Buzka, pełnomocnikiem rządu do spraw usuwania skutków powodzi. Potem był szefem Kancelarii Prezesa Rady Ministrów i ministrem transportu. Od 2003 roku doradza samorządom przy inwestycjach, przez lata jako doradca prezydenta Łodzi.
Kiedy więc mówi "myśmy w 1997 roku wykonali szereg inwestycji", nie cytuje raportu. Podpisywał decyzje. To zmienia sposób czytania tej rozmowy: dostajemy relację uczestnika, a nie ekspertyzę. Relacja uczestnika ma swoje zalety: pokazuje, jak decyzje wyglądały od środka. Ma też ograniczenia, bo pamięć nie jest archiwum. Dlatego obok tego, co mówi gość, zestawiamy to, co mówią dokumenty.
Powódź tysiąclecia: liczby, które warto pamiętać
Widzyk mówi o "ponad pięćdziesięciu pięciu" ofiarach. W Polsce było ich 56, razem z Czechami i Niemcami 114. Straty oszacowano na około 12 miliardów złotych, czyli 3,5 miliarda dolarów według ówczesnego kursu. Woda zalała 2 procent powierzchni kraju. Dach nad głową straciło 7 tysięcy osób, dorobek życia 40 tysięcy. Zniszczonych zostało 680 tysięcy mieszkań, 843 szkoły, 4 tysiące mostów, 613 kilometrów wałów.
Dwie fale opadów z niżu genueńskiego, 3-10 lipca i 18-22 lipca 1997, przeszły przez dorzecze Odry i górnej Wisły. Najbardziej ucierpiały dzisiejsze województwa opolskie i dolnośląskie, potem śląskie, lubuskie, zachodniopomorskie, a na Wiśle małopolskie.
Gość wspomina jeszcze jedną powódź, o której mało kto pamięta: lokalną, w Kotlinie Kłodzkiej, w lipcu 1998 roku. Ślad jest w stenogramach Sejmu. 24 lipca 1998 Widzyk jako pełnomocnik rządu informował posłów o tej powodzi i o 80 milionach dolarów z kredytu Banku Światowego na system monitorowania i ostrzegania. To był początek tego, co dziś nazywamy systemem osłony hydrologicznej.
Kraków nie miał map
Najciekawszy fragment rozmowy o tym, co musi wiedzieć samorząd, to opowieść o Krakowie. Około 2000 roku Widzyk, wtedy minister, spotkał się z władzami miasta i pytał o mapy zalewowe. Nie było ich. Miasto, które trzy lata wcześniej uniknęło zalania, nie wiedziało, które dzielnice pójdą pod wodę przy kolejnej fali.
Widzyk opowiada też, że w 1997 roku do korony wałów w Krakowie brakowało piętnaście centymetrów, a uratował miasto pracownik inspektoratu w Żywcu, który wcześniej opróżnił kaskadę Soły. To relacja świadka, nie dokument, i tak ją traktujemy: jako opowieść o tym, jak wiele zależy od jednej decyzji jednego człowieka.
Fakt jest inny: dziś każda gmina w Polsce ma to, czego nie miał Kraków w 2000 roku.
Mapy zagrożenia powodziowego i mapy ryzyka powodziowego powstały w projekcie ISOK prowadzonym przez IMGW i zostały opublikowane 22 grudnia 2013 roku. Administracji przekazano je w 2015. Od tego czasu są aktualizowane w sześcioletnim cyklu wynikającym z dyrektywy powodziowej Unii Europejskiej: przegląd w 2020, kolejne opracowania w 2022. Wszystko jest dostępne na Hydroportalu Wód Polskich pod adresem wody.isok.gov.pl.
Jedna uwaga, którą warto zapamiętać: mapy nie pokazują, co dzieje się na rzece teraz. Pokazują scenariusze: obszary zalewane przy wodzie dziesięcioletniej, stuletniej i pięćsetletniej. Do bieżącej sytuacji służy system ostrzeżeń IMGW. Ciekawy szczegół: 18 września 2024 roku, w szczycie powodzi, Hydroportal przestał działać z powodu liczby wejść. Ludzie sprawdzali mapy wtedy, gdy woda już płynęła.
"Nie ma zagrożenia"
Najostrzejsze zdanie w rozmowie dotyczy września 2024. Widzyk mówi, że "najwyższe osoby w państwie informowały, że nie ma zagrożenia, że jest pod kontrolą", i nazywa to nieprawdą, która demobilizuje ludzi. Prowadzący dorzuca: "pod kontrolą wszystko".
Warto zestawić to zdanie z kalendarium tamtych dni.
13 września 2024 roku premier Donald Tusk na konferencji we Wrocławiu powiedział, że prognozy "nie są przesadnie alarmujące", że nie ma powodu, by przewidywać zdarzenia w skali zagrażającej całemu krajowi, i że można spodziewać się lokalnych podtopień lub powodzi błyskawicznych. Słowa "nie ma zagrożenia" ani "pod kontrolą" nie padły. Przekaz był jednak uspokajający i tak został odebrany.
Dwa dni wcześniej, 11 września, IMGW wydało ostrzeżenia trzeciego, najwyższego stopnia dla południowego zachodu Polski. 14 września rano trwały już ewakuacje w Głuchołazach i Lądku-Zdroju, a straż pożarna miała za sobą 1,3 tysiąca interwencji. 15 września pękła zapora w Stroniu Śląskim, a woda w Kłodzku przekroczyła poziom z 1997 roku.
Gość upraszcza cytat, ale jego zarzut dotyczy czegoś innego niż dosłowne brzmienie: tonu komunikatu w dniu, w którym ostrzeżenia były już najwyższego stopnia.
Co zawiodło: raport NIK
Widzyk mówi, że nie widział audytu, który pokazałby "minuta po minucie", co się wydarzyło we wrześniu 2024. Publicznej rekonstrukcji decyzji godzina po godzinie faktycznie nie ma. Jest natomiast coś, o czym w rozmowie nie pada ani słowo: kontrola doraźna Najwyższej Izby Kontroli, której wyniki opublikowano 31 sierpnia 2026 roku, kilka tygodni przed nagraniem.
NIK stwierdziła nieprawidłowości na każdym szczeblu: centralnym, wojewódzkim, powiatowym i gminnym. Alerty RCB wysyłano z opóźnieniem, w Stroniu Śląskim nie wysłano ich wcale. Powiat nyski nie miał aktualnego planu ewakuacji. Radiowa łączność DMR, która miała działać, gdy padną telefony i internet, nie zadziałała na zbiornikach. Najwięcej zastrzeżeń NIK ma do wojewody dolnośląskiego, który nie ogłosił alarmu na czas, i do Wód Polskich za reakcję na sytuację zapory w Stroniu Śląskim. Izba zaznacza jednocześnie, że pomoc finansowa dla poszkodowanych była wypłacana prawidłowo. Zawiódł system reagowania, nie system wypłat.
Do tego dochodzi kilkanaście interpelacji poselskich o pracę zbiorników, prognozy i alarmy, z odpowiedziami Ministerstwa Infrastruktury i Wód Polskich, oraz ekspertyza Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu badająca pracę zbiorników na Nysie Kłodzkiej i Odrze. Audyt "minuta po minucie" nie istnieje, ale materiału do niego jest sporo.
Zbiornik Nysa: zrzut godzina po godzinie
Rafał Jabłoński w rozmowie stawia tezę, że ze zbiornika Nysa najpierw zrzucano "dwadzieścia, trzydzieści procent" wody, a potem "czterysta procent" i zalano miasto. Dane z odpowiedzi na interpelacje poselskie pozwalają odtworzyć, jak to wyglądało.
12 września odpływ ze zbiornika zwiększono z 10 do 35 metrów sześciennych na sekundę. W sobotę 14 września o 7 rano było to około 44 metrów sześciennych na sekundę. O 15:00 już 200, o 20:00 około 300, a maksymalnie w niedzielę i poniedziałek około 1000 metrów sześciennych na sekundę. Dopływy do całej kaskady sięgały w tym czasie 2030 metrów sześciennych na sekundę. Wzrost dwudziestokrotny w niespełna dwie doby. "Dwadzieścia procent" i "czterysta procent" z rozmowy to skrót myślowy, ale kierunek się zgadza.
Jest jednak druga strona. Wody Polskie zaprzeczają, że miasto Nysa zalał zbiornik: według nich woda przyszła z Białej Głuchołaskiej wzdłuż zapory bocznej, a odpływ ze zbiornika nie przekroczył 1000 metrów sześciennych na sekundę. Ta rozbieżność jest właśnie przedmiotem interpelacji nr 4902, 4960, 5760 i 7588 oraz ekspertyzy naukowej. Wyrok jeszcze nie zapadł.
Zbiornik tak, ale nie u nas
"Wszyscy chcieliby mieć ochronę przeciwpowodziową, ale jak chcemy zbudować zbiornik, to zaraz protest" - mówi Widzyk. I dodaje: posłowie różnych opcji wspierali protestujących przeciwko zbiornikom w Kotlinie Kłodzkiej. Kotlina Kłodzka jest tu najlepszym przykładem, bo ma za sobą oba doświadczenia: zbudowane zbiorniki i zablokowane zbiorniki.
Po 1997 roku w Kotlinie Kłodzkiej zbudowano cztery suche zbiorniki przeciwpowodziowe, finansowane z kredytu Banku Światowego w ramach Projektu Ochrony Przeciwpowodziowej w Dorzeczu Odry i Wisły: Roztoki Bystrzyckie (2,75 miliona metrów sześciennych, oddany w 2021 roku, 235 milionów złotych), Boboszów (2022), Krosnowice (1,9 miliona, 2023) i Szalejów Górny (9,9 miliona, 2023). Razem ponad 16 milionów metrów sześciennych pojemności za 976 milionów złotych, ochrona dla około 1200 mieszkańców. We wrześniu 2024 wszystkie cztery pracowały.
Koncepcja firmy Sweco przewidywała dziewięć kolejnych zbiorników. Wywołała protesty mieszkańców i została wycofana z uzasadnieniem, że to "tylko koncepcje". Po powodzi 2024 Wody Polskie wróciły z nowym programem: od trzech do siedmiu zbiorników w dolinie Białej Lądeckiej, za 1-1,87 miliarda złotych, z relokacją 150-300 osób. Protesty wróciły razem z programem.
Warto zobaczyć drugą stronę tej historii: Kotlina Kłodzka ma dziś więcej retencji niż jakikolwiek inny rejon w Polsce o podobnej wielkości, a i tak w 2024 roku Kłodzko poszło pod wodę. Cztery zbiorniki za miliard to nie był koniec zadania, tylko jego pierwszy etap.
Pilce: wieś, którą wykupił rząd
Najbardziej poruszający fragment rozmowy to historia z lat 1997-1998. Widzyk jako minister przyjeżdża do wsi zalewanej co roku, spotyka się z mieszkańcami w małym kościółku i mówi: wykupuję was wszystkich. Ludzie wstają i biją brawo. Kolega minister pyta go potem, po co mu ta wieś.
Ta wieś to Pilce w gminie Kamieniec Ząbkowicki, na prawym brzegu Nysy Kłodzkiej. W lipcu 1997 roku rzeka wyżłobiła przez nią nowe koryto. Rząd zdecydował, że w tym miejscu powstanie zbiornik przeciwpowodziowy, a wieś zostanie zlikwidowana. W 1999 roku wysiedlono około pięćdziesięciu rodzin, domy zrównano z ziemią. Dla mieszkańców zbudowano nowe osiedle w Kamieńcu Ząbkowickim, za pieniądze rządu Szwecji.
Ta historia ma ciąg dalszy, o którym w rozmowie nie ma ani słowa: zbiornik nie powstał. W 2022 roku, ćwierć wieku po decyzji, na miejscu Pilc była żwirownia. Dopiero po powodzi 2024 zbiornik Kamieniec Ząbkowicki wrócił do programu Wód Polskich.
To nie unieważnia lekcji, którą Widzyk wyciąga z Pilc: państwo, które każe ludziom się wyprowadzić, musi ich potraktować uczciwie i od razu. Ale dodaje drugą lekcję: wysiedlenie to początek inwestycji, nie jej koniec.
Schron bez pieniędzy na dziś
Druga połowa rozmowy dotyczy pieniędzy. Widzyk wraca do tematu, który zna z praktyki: partnerstwa publiczno-prywatnego. Jego argument jest prosty. Samorząd potrzebuje schronu albo obiektu podwójnego zastosowania teraz, a pieniądze na to będzie miał za pięć lat. W Polsce jest kilkadziesiąt firm budowlanych, które mogą zbudować taki obiekt w rok, dwa i poczekać na zapłatę dziesięć, piętnaście, dwadzieścia lat. W tym czasie odpowiadają za to, żeby obiekt działał: w hali sportowej ma być ciepło, a schron ma być gotowy, gdyby zagrożenie się pojawiło.
To nie jest teoria. Ustawa o partnerstwie publiczno-prywatnym obowiązuje od 2009 roku. Tak wygląda jej wykorzystanie.
Od 2009 do końca 2025 roku w Polsce zawarto 212 umów PPP przy 703 wszczętych postępowaniach. W 2024 roku było to 19 umów za 557 milionów złotych, w 2025 dziesięć umów za 1,64 miliarda, z czego 1,36 miliarda to jeden projekt: Nowy Port 2030+ w Gdańsku. Prawie wszystkie umowy zawierają gminy. Dla skali: samo dofinansowanie samorządów z Programu Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej to około 5 miliardów złotych rocznie. Rynek PPP w Polsce jest wielokrotnie mniejszy od pieniędzy, które państwo i tak wydaje na bezpieczeństwo.
"Niewykorzystany zasób", o którym mówi Widzyk, widać w tych liczbach. Rozmowa dotyka też drugiej rzeczy, którą w Polsce omija się szerokim łukiem: kosztu utrzymania. Prowadzący przytacza regułę, że przez osiem, dziesięć lat koszt utrzymania obiektu przewyższa koszt budowy. Horyzont ośmiu lat to skrót, ale sama zasada jest znana każdemu, kto liczył koszt cyklu życia: w perspektywie trzydziestu, pięćdziesięciu lat eksploatacja zwykle kosztuje więcej niż postawienie budynku. W PPP ten koszt jest wliczony w cenę od pierwszego dnia. W dotacji nie.
"Wydaliśmy tyle, ile dostaliśmy"
Widzyk opisuje mechanizm, który zna każdy samorządowiec: gmina dostaje dotację, wydaje ją zgodnie z przeznaczeniem, rozlicza i czuje się rozgrzeszona. Jeśli za pięć lat obiekt nie działa, nikt nie pyta dlaczego. Jego propozycja to rozliczanie z efektu, nie z wydatku: czy mieszkańcy są bezpieczniejsi, czy system alarmowania działa, czy ludzie wiedzą, gdzie iść.
Tu wracamy do liczby, która przewija się przez kolejne odcinki tego podcastu. Widzyk mówi, że "dziewięćdziesiąt parę procent" ludzi nie wie, co ma zrobić, gdy przyjdzie zagrożenie. Nikt nie badał dokładnie pytania "co zrobisz". Zbadano natomiast, czy ludzie wiedzą, gdzie się schronić.
Według badania IBRiS dla InfoSecurity24, cytowanego przez NIK w kontroli budowli ochronnych, 65,8 procent Polaków zdecydowanie nie wie, gdzie jest najbliższy schron, a 15,5 procent raczej nie wie. Razem 81 procent. NIK dodaje, że aplikacja Państwowej Straży Pożarnej pokazuje obiekty w okolicy, ale nie wskazuje konkretnego miejsca dla konkretnego mieszkańca. Liczba, którą podaje gość, jest szacunkiem, ale kierunek jest ten sam.
Odpowiedź Widzyka na to jest jedna: ćwiczenia. "Kiedy chcemy być dobrym kierowcą, nie wystarczy przeczytać przepisy, trzeba usiąść za kierownicą." Plan w szufladzie nie sprawdza, czy działa syrena, czy działa łączność i czy mieszkańcy wiedzą, dokąd iść. Sprawdza to tylko trening.
Ośmiu premierów przy jednym stole
Na koniec gość opowiada historię z marca 1999 roku. Polska wchodzi do NATO, on jest szefem Kancelarii Premiera i zaprasza do gmachu przy Alejach Ujazdowskich wszystkich premierów III RP: Tadeusza Mazowieckiego, Jana Krzysztofa Bieleckiego, Jana Olszewskiego, Waldemara Pawlaka, Hannę Suchocką, Józefa Oleksego, Włodzimierza Cimoszewicza i Jerzego Buzka. Wszyscy przyszli, wznieśli toast. Daty i nazwiska się zgadzają, a wniosek, który z niej wyciąga Widzyk, jest dziś aktualny jak w 1999: bezpieczeństwo nie może być przestrzenią politycznych przetargów, ani w rządzie, ani w gminie.
Co jeszcze pada w rozmowie
Widzyk wspomina o przykładach zagranicznych: podnoszonej zaporze chroniącej ważne obiekty w Waszyngtonie i o niemieckiej praktyce odsuwania wałów od rzeki, żeby dać wodzie miejsce. To dwie różne filozofie ochrony, obie stosowane w Europie: bariery mobilne tam, gdzie nie ma miejsca, i renaturyzacja tam, gdzie miejsce można odzyskać. Prowadzący przywołuje też Kępę Zawadowską w Warszawie jako przykład zabudowy na terenie zalewowym; na mapach ISOK ten obszar jest w strefie szczególnego zagrożenia powodzią.
Grafiki: opracowanie własne Architektury Innowacji na podstawie wymienionych źródeł. Mapy województw poglądowe, w dzisiejszych granicach administracyjnych. Kontury na mapie Kotliny Kłodzkiej przybliżone.