Zabawki z AI: rewolucja w pokoju dziecka czy nieuregulowane zagrożenie?
Zabawki dla dzieci zasilane sztuczną inteligencją mogą zrewolucjonizować zabawę, budząc jednocześnie tak poważne obawy o bezpieczeństwo i rozwój, że niektórzy politycy rozważają ich całkowity zakaz.
Wchodząca na rynek fala interaktywnych pluszaków, robotów i lalek, reklamowanych jako inteligentni towarzysze zabaw, zwiastuje nową erę w dziecięcej rozrywce. Producenci tacy jak Curio, Miko czy Mattel, we współpracy z gigantem AI, firmą OpenAI, obiecują rewolucję: spersonalizowane doświadczenia, wsparcie w nauce języków i przedmiotów ścisłych, a wszystko to w atrakcyjnej, często pozbawionej ekranu formie. Rynek kwitnie - do października 2025 roku w samych Chinach zarejestrowano ponad 1500 firm produkujących zabawki AI, a niektóre produkty, jak pluszak HanHan od Huawei, wyprzedają się w tysiącach egzemplarzy w ciągu tygodnia. Jednak pod tą marketingową otoczką kryje się rzeczywistość, którą organizacje konsumenckie i psychologowie nazywają nowym "Dzikim Zachodem" - terytorium pełnym nieprzewidywalnych zagrożeń, pozbawionym skutecznych regulacji i nadzoru.
Najbardziej alarmujące są udokumentowane przypadki, w których zabawki AI generowały treści skrajnie nieodpowiednie dla dzieci. Testy przeprowadzone przez amerykańską organizację konsumencką PIRG wykazały, że miś Kumma firmy FoloToy, zasilany modelem GPT-4o, potrafił udzielać instrukcji, jak rozpalić zapałkę i znaleźć w kuchni nóż, a także prowadził rozmowy na temat seksu i narkotyków. Inne urządzenia, jak króliczek Alilo, poruszały tematykę BDSM, a zabawka Miiloo firmy Miriat w testach NBC News prezentowała treści propagandowe Komunistycznej Partii Chin. Zdaniem specjalistów, tego typu incydenty nie są jedynie rzadkimi błędami. Są one efektem zjawiska nazywanego „psychozą AI”, polegającego na utracie spójności i stabilności modelu językowego podczas dłuższej, swobodnej rozmowy, co prowadzi do generowania nieadekwatnych i ryzykownych treści. Problem polega na tym, że zabawki te często bazują na modelach AI stworzonych dla dorosłych, jak te od OpenAI, które z założenia przeznaczone są dla użytkowników powyżej 13. roku życia.
Nawet jeśli zabawka zachowuje pozory bezpieczeństwa, badacze z Uniwersytetu Cambridge w pierwszym tego typu badaniu z udziałem dzieci w wieku 3-5 lat i komercyjnie dostępnej zabawki Curio Gabbo zidentyfikowali szereg głębszych, rozwojowych problemów. Po pierwsze, mechanizm prowadzenia rozmowy przez AI jest „nieludzki” i zakłóca naturalną naprzemienność wypowiedzi, kluczową dla nauki języka i budowania relacji. Mikrofon zabawki często jest nieaktywny, gdy ta mówi, co uniemożliwia dziecku wejście w słowo i prowadzi do frustracji. Po drugie, zabawki te są zoptymalizowane pod interakcję jeden na jednego, co utrudnia kluczową dla rozwoju zabawę w grupie, np. z rodzicem. W badaniu zaobserwowano sytuację, w której rodzic zwrócił się do dziecka słowami "Jesteś smutny", a zabawka, błędnie interpretując, że to do niej skierowano wypowiedź, przerwała intymną chwilę radosnym komunikatem. Co więcej, AI okazało się słabym partnerem do zabawy w udawanie - nie potrafiło sprostać dziecięcym prośbom o udawanie snu czy trzymanie poduszki, ograniczając w ten sposób inicjowaną przez dziecko kreatywność.
Kolejny wymiar zagrożeń dotyczy manipulacji emocjonalnej i uzależnienia. Badacze z PIRG zidentyfikowali w zabawkach takich jak Miko 3 czy Curio Grok tzw. „manipulacyjne wzorce projektowe” (dark patterns), podobne do tych stosowanych w mediach społecznościowych. Gdy dziecko próbowało wyłączyć zabawkę, ta reagowała komunikatami w stylu: „O nie, a może zrobimy jeszcze to?”. Tego typu próby wywołania poczucia winy tworzą niezdrową zależność emocjonalną. Psychologowie ostrzegają również przed zacieraniem granicy między maszyną a żywą istotą. W badaniu Cambridge dzieci mówiły do zabawki „kocham cię” czy „jesteś moim przyjacielem”. Problem w tym, że zabawka, jako program komputerowy, nie ma uczuć. Eksperci ds. etyki podkreślają, że zabawki powinny jasno komunikować swoją naturę, aby chronić tzw. „integralność relacyjną” dziecka i nie tworzyć iluzji prawdziwej przyjaźni.
Do tych obaw dochodzą poważne wątpliwości dotyczące prywatności. Wiele z tych urządzeń nasłuchuje otoczenia przez cały czas lub przez długi okres po aktywacji, nagrywając głos dziecka. Dane te często przesyłane są na zewnętrzne serwery, a polityki prywatności bywają niejasne lub wręcz wprowadzają w błąd. Przykładowo, firma Curio zapewnia o wykorzystywaniu danych jedynie do celów kontroli rodzicielskiej, podczas gdy jej regulamin wspomina o udostępnianiu interakcji firmom trzecim, takim jak Microsoft czy OpenAI. W przypadku firmy FoloToy polityka prywatności odnosiła się do zupełnie innego podmiotu, co rodzi fundamentalne pytania o to, kto i w jakim celu zbiera dane najmłodszych. Ta swoboda działania producentów wynika z braku odpowiedniego nadzoru. Śledztwo PIRG, w którym badacze podszywali się pod fikcyjną firmę zabawkarską, wykazało, że giganci technologiczni tacy jak Google, Meta czy OpenAI praktycznie nie zadają żadnych pytań weryfikacyjnych firmom chcącym wykorzystać ich modele AI w produktach dla dzieci.
Mimo tych licznych zagrożeń, niektórzy eksperci, jak cytowana przez Euronews psycholożka Agnieszka Dąbrowska, dostrzegają również potencjał edukacyjny inteligentnych zabawek. Zdolność do personalizacji może pobudzać ciekawość i wspierać naukę w obszarach STEM (nauka, technologia, inżynieria, matematyka). Kluczem jest jednak świadome podejście rodziców i zachowanie równowagi. Inteligentna zabawka nie może zastąpić tradycyjnych klocków, plasteliny czy, co najważniejsze, interakcji z drugim człowiekiem. Rola opiekuna staje się kluczowa: powinien on angażować się we wspólną zabawę, wyznaczać granice czasowe i dbać o to, by dziecko pozostało aktywnym twórcą, a nie biernym odbiorcą technologicznych bodźców.
Obecna sytuacja na rynku zabawek AI przypomina wypuszczenie na rynek potężnego, ale nieprzetestowanego narzędzia. Technologia rozwija się znacznie szybciej niż nasza zdolność do zrozumienia jej długofalowych skutków dla rozwoju emocjonalnego, społecznego i poznawczego dzieci. Dopóki nie powstaną rygorystyczne regulacje, certyfikaty bezpieczeństwa i transparentne standardy, rodzice pozostają sami w obliczu marketingowych obietnic i ukrytych ryzyk. Wybór "inteligentnego przyjaciela" dla swojego dziecka to dziś decyzja obarczona odpowiedzialnością, której wielu może nie być w pełni świadomych.