1. Przebieg wydarzeń
Raport, datowany na listopad 2025 r., został opublikowany na stronie Fundacji Marka Polska Think Tank i był publicznie dostępny co najmniej od grudnia 2025 r. (pierwsze kopie w archiwum internetu). Jako kierowniczka merytoryczna projektu i autorka wskazana jest dr hab. Barbara Mróz-Gorgoń, prof. Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, prezeska fundacji, powołana 29 lipca 2026 r. na pełnomocniczkę rządu ds. promocji marki Polski.
20 sierpnia 2026 r. Sebastian Meitz z Instytutu Sobieskiego opublikował na platformie X wątek z pytaniem, czy dokument powstał z użyciem generatywnej AI i za publiczne pieniądze. Do krytyki dołączył dr Łukasz Olejnik, wskazując na mechanizm uogólniania pojedynczych wypowiedzi respondentów do diagnoz całych narodów, a Piotr Zychowicz określił język dokumentu jako „kuriozalną, korporacyjną i niegramatyczną polszczyznę”. W ciągu doby plik zniknął ze strony fundacji (adres zwraca dziś błąd 404). 21 sierpnia MSiT i autorka wydały oświadczenia, PiS złożył zawiadomienia do CBA i prokuratury, Prokuratura Okręgowa w Warszawie zarejestrowała postępowanie sprawdzające w sprawie finansowania i wystąpiła do resortu o dokumenty, a wieczorem Mróz-Gorgoń złożyła dymisję - po trzech tygodniach urzędowania.
2. Finansowanie: co mówi plik, a co ministerstwo
Strona 2 raportu zawiera formułę grantową: zadanie publiczne „Marka Polska - podstrategia turystyczna”, dofinansowane ze środków MSiT na podstawie umowy nr 2025/0014/1251/UDOT/DT/BP/IS z 5 czerwca 2025 r. Na okładce widnieją logotypy MSiT, Stowarzyszenia Konferencje i Kongresy w Polsce (SKKP) oraz Think Tanku Marka Polska.
Według komunikatów MSiT z 20-21 sierpnia 2026 r. umowa została zawarta ze SKKP, obejmowała cztery elementy (strategia, badania, konferencja „Przyszłość Marki Polska”, warsztaty eksperckie) i została rozliczona na 179 738,19 zł. Resort twierdzi, że raport nie był przedmiotem umowy ani częścią sprawozdania, logotyp użyto bez zgody, a informacja o dofinansowaniu jest nieprawdziwa. Powtarzana w nagłówkach kwota „200 tys. zł za raport” jest więc skrótem: to wartość konkursu na całe zadanie, nie cena dokumentu. Rozbieżność między stopką pliku a stanowiskiem resortu jest obecnie przedmiotem czynności prokuratury.
3. Metoda niniejszej analizy
Analizie poddaliśmy pełny tekst pliku PDF (26 stron). Każde twierdzenie liczbowe porównaliśmy ze źródłem, na które raport się powołuje, lub - przy braku przypisu - z najlepszym dostępnym źródłem pierwotnym. Sprawdziliśmy spójność wewnętrzną, kompletność aparatu naukowego oraz istnienie wymienionych z nazwy podmiotów i osób. Wyniki zestawiliśmy z publikacjami innych redakcji, aby katalog był kompletny; uchybienia opisane tu po raz pierwszy oznaczamy jako ustalenia własne. Jedno uchybienie to jednostkowa wada albo - w części językowej - grupa wad jednego typu.
4. Wyniki: 50 uchybień w siedmiu kategoriach
4.1. Sprzeczności wewnętrzne
(1) Dokument nosi dwa różne tytuły: na okładce „Polaków Portret Własny. Raport z badań DNA marki Polska”, na stronie drugiej „Polska marka narodowa: raport z badań percepcji i autopercepcji”. Warsztaty Design Thinking opisano trzykrotnie i za każdym razem inaczej: okładka mówi o 7 warsztatach w 7 miastach, sekcja metodologiczna wymienia z nazwy 5 miast (Olsztyn, Wrocław, Kraków, Gdańsk, Warszawa), a podsumowanie - 3 miasta. Deklarowane na okładce „35 FGI” okazuje się w metodologii 35 uczestnikami łącznie, przy ok. 9 osobach w grupie, co daje około 4 grupy fokusowe, nie 35. Same FGI przeprowadzono według metodologii w 4 miastach (Olsztyn, Szczecin, Katowice, Wrocław), czego nie sposób uzgodnić z okładkową narracją o badaniach w 7 miastach. Wyliczenie profili 24 rozmówców wywiadów pogłębionych (7+5+5+3+2+2+1) sumuje się do 25. Przez to nie zgadza się także łączna liczba „59 respondentów”. Deklaracja „180+ godzin nagrań” jest niemożliwa do uzgodnienia z resztą pliku: z własnych liczb raportu wynika ok. 30 godzin wywiadów i ok. 12 godzin fokusów (czasu warsztatów nie podano, co odnotował Rynek Turystyczny), a „400 stron transkrypcji” odpowiada ok. 25-30 godzinom nagrań, nie 180 - godzina nagrania to 15-20 stron zapisu. Anegdota o linii lotniczej z Hongkongu, która wybrała Kraków na europejską siedzibę, występuje w pliku dwukrotnie w dwóch różnych brzmieniach. Teza o wzroście turystyki kulinarnej „8-10% rocznie” pojawia się trzykrotnie, za każdym razem z innym numerem przypisu prowadzącym do tego samego ogólnika. Rozjechała się też struktura rozdziałów: sekcja „Polska kuchnia - tradycja i potencjał” została wstawiona w środek rozdziału „Portret Polaka - wady i kompleksy”, między biurokrację a chaos estetyczny - w spisie treści narodowa kuchnia figuruje jako jedna z wad narodowych (ustalenie własne).
4.2. Błędy faktograficzne
(11) Najpoważniejszy dotyczy PKB. Raport podaje wzrost PKB per capita z ok. 12,5 tys. USD w 2010 r. do „ok. 17-18 tys. USD w 2024 r., czyli o ok. 35-40%”, z przypisem do wskaźnika Banku Światowego NY.GDP.PCAP.CD. Ten sam wskaźnik podaje dla Polski w 2024 r. ok. 25,1 tys. USD, a wzrost 2010-2024 wynosi ok. 100%. Wartość za 2010 r. się zgadza - błędna jest końcówka i wynikająca z niej dynamika. Dodatkowo przypis sam deklaruje zakres „(2010-2023)”, czyli cytowane źródło w ogóle nie obejmuje roku, o którym mówi teza (ustalenie własne).
(12) Katowice określono jako „północne centrum” Polski - leżą na południu, w woj. śląskim. Wrocław umieszczono na „północnym zachodzie” (leży na południowym zachodzie), a Szczecin na „zachodzie”, choć to właśnie Szczecin leży na północnym zachodzie - kompas całego akapitu jest przekręcony (dopełnienie własne). Pojezierzu Mazurskiemu przypisano „15 000 jezior” - według danych IMGW-PIB i GUS na Mazurach jest ich ok. 2 tys., a w całej Polsce ok. 7 tys. o powierzchni powyżej 1 ha. Sekcja o kulturze podaje „Nagrody Nobla: 5 Polaków”, wymieniając trzy nazwiska i kończąc listę skrótem „itp.” - standardowo liczy się siedmioro polskich laureatów (Maria Skłodowska-Curie z dwiema nagrodami, Henryk Sienkiewicz, Władysław Reymont, Czesław Miłosz, Lech Wałęsa, Wisława Szymborska, Olga Tokarczuk), a z urodzonym w Warszawie Józefem Rotblatem - ośmioro (nobelprize.org). Ranking Doing Business przywołano w czasie teraźniejszym z tezą, że Polska „zawsze zajmuje gorsze pozycje” - Bank Światowy zamknął ranking 16 września 2021 r. po wykryciu manipulacji danymi, a w ostatniej edycji (DB2020) Polska zajmowała 40. miejsce, po miejscach 24-27 w latach 2016-2017, co falsyfikuje tezę także historycznie. Inflacja „ponad 600% w 1989 r.” myli rok i wartość: według GUS w 1989 r. wskaźnik wyniósł ok. 251%, a szczyt ok. 586% przypadł na rok 1990. Oś „historii transformacji” podaje „1990: Rozpad komunizmu” - cezurą upadku komunizmu w Polsce jest rok 1989: wybory 4 czerwca i powołanie rządu Tadeusza Mazowieckiego (ustalenie własne). Teza o spadku bezrobocia „z ok. 16% na początku lat 2000 do ok. 3% obecnie” pomija szczyt ok. 20% w latach 2002-2004 (stopa rejestrowana GUS) i miesza metodologie: „3%” to wskaźnik BAEL/Eurostat, podczas gdy stopa rejestrowana wynosi ok. 5% (ustalenie własne). Populacje w przykładach są nieaktualne: Szwajcaria ma ok. 9 mln mieszkańców (raport: 8 mln), Izrael ok. 10 mln (raport: 9 mln).
4.3. Liczby bez źródeł lub ze źródłem, które ich nie potwierdza
(21) Twierdzenie, że 95 proc. młodego pokolenia mówi „płynnie” po angielsku (w innym miejscu: „95% polilingwalni”), nie ma przypisu i nie ma pokrycia w żadnym badaniu: według Eurobarometru z 2024 r. znajomość angielskiego co najmniej na poziomie komunikatywnym deklaruje ok. 45 proc. Polaków w wieku 15-34 lata, a zdolność przeprowadzenia rozmowy w jakimkolwiek języku obcym - 33 proc. ogółu; w EF English Proficiency Index Polska zajmuje wysokie, 15. miejsce na świecie, co i tak jest odległe od „95% płynnie”. Dopisek o „nierzadkiej” płynnej znajomości mandaryńskiego stał się symbolem całej afery. Teza, że „60% Amerykanów nie potrafi wskazać Polski na mapie”, jest jedynym punktem w swojej sekcji bez odnośnika - badanie o takiej treści nie istnieje. Twierdzenie o „50-200% więcej turystów” dla krajów z silnymi markami ma przypis-ogólnik (UNWTO, GUS, MSiT), który takiej statystyki nie zawiera. „Premium cenowe 20-40%” i „miliardy EUR rocznie” różnicy nie mają żadnego źródła. „~500 tys. polskich tech-talentów pracujących globalnie”, „wycena startupów >100 mld PLN” i „7000 startupów” wiszą na jednym zbiorczym przypisie bez tytułu, roku i strony.
4.4. Zepsuty aparat naukowy
(26) Numeracja przypisów biegnie: 1, 2, 3, 41, 517, 74, 84, 94, 105, 116, 127, 138, 149, 1510, 1611, 1712, 2013, 2114, 2215, 2316, 2416. Mechanizm jest czytelny: numer odsyłacza w tekście skleił się z numerem przypisu (przypis 15. przy odsyłaczu 10. dał „1510”) i nikt tego nie zauważył przed publikacją. Przypis „41” jest kopią przypisu nr 1 słowo w słowo. Przypis „517” skleja trzy instytucje (NBP, GUS, OECD) w jeden odnośnik. Identyczny ogólnik o „raportach UNWTO i OECD nt. turystyki przyrodniczej, slow travel i kulinarnej” występuje pod czterema numerami (1611, 2215, 2316, 2416) i podpiera cztery różne twierdzenia. Na dolnych marginesach wiszą osierocone ciągi „9 8 7” i „19 18” bez treści. W bibliografii niemal każda pozycja ma „(n.d.)” zamiast roku, a dwie urywają się w pół zdania na „Copenhagen:” i „Washington, DC:”. Mimo że raport stawia tezy o traumie zbiorowej i syndromach psychologicznych, bibliografia nie zawiera ani jednej pozycji z psychologii (co odnotowały też Wirtualne Media). Spis treści umieszczono na końcu dokumentu, za bibliografią. Interpunkcja aparatu jest niechlujna aż po podwójną kropkę kończącą pierwszy przypis (ustalenie własne).
4.5. Błędy językowe i ślady generowania (6 grup)
(35) Wyrazy nieistniejące w polszczyźnie: „Polskie płaskiz”, „guardianka” (archetyp „opiekunki i guardianki”), „chlebowość”, „promocjonowana”, „wielodziesiątkowe” inwestycje, „wartościowanie” startupów zamiast wyceny. Angielszczyzna wklejona w polskie zdania: „Despite” w środku zdania, „historia sufferingu”, „era fatigue konsumenckiej”, „intensive emotional involvement”, „watches, cheese, banking” jako opis Szwajcarii, „instabilność”, „reziliencje” w trzech różnych formach zapisu, „Axioma” zamiast aksjomatu - do kompletu bilingwalny nagłówek „STRESZCZENIE EXECUTIVE SUMMARY”. Kalki składniowe: „iluminuje” (od „illuminates”, dwukrotnie), „Polska społeczeństwo jest spolaryzowane”, „o wysokim pokładzie ładunku honoru”, „ciekawa dysonancja”. Literówki: „ROZBORY”, „hejtercy”, „zadrośni”, „międykulturowe”, „wymyślić kóło”, „nieprzewidywalno ścią” rozbite spacją, urwany fragment „dlatego e wybrali” w środku cytatu z respondenta. Losowe wersaliki w środku zdań na przestrzeni całego dokumentu i puste punktory kończące listy - typograficzny odcisk palca tekstu, którego nikt nie doczytał. Osobną grupą są tautologiczne „definicje” z listy kulinarnej: „Żurek - tradycyjny żur żytni” (żurek zdefiniowany jako żur), „Chleb żytni - tradycyjna chlebowość” (chleb zdefiniowany przez nieistniejące słowo) i „Mleko i mleczne produkty - naturalne pochodzenie” (mleko pochodzi z mleka) - pozycje, które mają formę argumentów, ale zerową treść informacyjną. To fraza „tradycyjna chlebowość” stała się najczęściej cytowanym memem całej afery (ustalenie własne w części, wcześniej cytowane m.in. przez Do Rzeczy).
4.6. Nadużycia metodologiczne
(41) Anegdota z trzeciej ręki - jeden respondent relacjonuje rozmowę z terapeutą koleżanki z Niemiec - zostaje uogólniona do „fundamentalnej różnicy w modelach więzi społecznych między Polską a Europą Zachodnią”, po drodze utrwalając stereotyp o niemieckich relacjach rodzinnych podany jako fakt. Miłość do ojczyzny opisano jako „syndrom sztokholmski” - pojęcie kliniczne dotyczące więzi ofiary z porywaczem - bez narzędzia pomiarowego, próby i wyniku. Analogicznie „syndrom impostora na poziomie narodowym”. Typologia gościnności (USA - „transakcja”, UK - „protokół i dystans”, Azja Wschodnia - „cele biznesowe”) to hurtowe stereotypy kulturowe bez jednego źródła. „Teoria traumy zbiorowej” jest przywołana bez żadnej pozycji w bibliografii. Ocena, że polska polaryzacja „wydaje się bardziej ekstremalna” niż w USA, UK i Francji, ma formę ustalenia badawczego, choć jest opinią. CD Projekt Red i Allegro nazwano „startupami IT” - to firmy założone w latach 1994 i 1999. Lista „przykładów historycznych” solidarności ma przemieszaną chronologię (Powstanie Warszawskie po oporze wobec komunizmu) i osobliwe sformułowanie „Solidarność Wałęsy” (ustalenie własne).
4.7. Podmioty, których istnienia nie potwierdza żadne źródło
(49) Wśród „konkretnych dowodów na polską kreatywność” raport wymienia firmę „Gamedex” obok CD Projekt Red i Allegro. Weryfikacja redakcji: w publicznych źródłach nie istnieje żadna znacząca polska firma gamingowa o tej nazwie (nazwa należy m.in. do koreańskiej agencji marketingowej i aplikacji do katalogowania gier). Obok Magdy Butrym wymieniono projektantkę „Natalię Aleksandrowicz” - nie istnieje rozpoznawalna polska projektantka mody o tym nazwisku. Jeśli obie pozycje są konfabulacjami modelu językowego - a wszystko na to wskazuje - to najtwardszy w całym pliku dowód na generowanie treści, nie tylko ich redagowanie: narzędzie do korekty nie dopisuje nazw firm (ustalenie własne).
5. Tabela weryfikacyjna: raport kontra źródła pierwotne
- PKB per capita 2024: „ok. 17-18 tys. USD”, wzrost „o ok. 35-40%” -> 25,1 tys. USD; wzrost 2010-2024 ok. 100% (źródło: World Bank, WDI, NY.GDP.PCAP.CD)
- Katowice - „północne centrum”; Wrocław - „północny zachód” -> Katowice: południe; Wrocław: południowy zachód (źródło: Podział administracyjny GUS)
- Pojezierze Mazurskie: „15 000 jezior” -> Ok. 2 tys. na Mazurach; ok. 7 tys. w Polsce (>1 ha) (źródło: IMGW-PIB; GUS „Ochrona środowiska”)
- „Nagrody Nobla: 5 Polaków” -> 7 standardowo liczonych laureatów; z J. Rotblatem 8 (źródło: nobelprize.org)
- „95% angielski fluent” wśród młodych -> Ok. 45% deklaruje znajomość (15-34 lata); 33% ogółu rozmowę w języku obcym (źródło: Special Eurobarometer 2024; EF EPI)
- „60% Amerykanów nie wskaże Polski na mapie” -> Badanie nie istnieje; punkt bez przypisu (źródło: -)
- Doing Business: „zawsze gorsze pozycje” (czas teraźniejszy) -> Ranking zamknięty 16.09.2021; DB2020: Polska 40., wcześniej 24-27 (źródło: Komunikat World Bank z 16.09.2021)
- Inflacja „ponad 600% w 1989 r.” -> 1989: ok. 251%; szczyt ok. 586% w 1990 r. (źródło: GUS, roczniki statystyczne)
- „1990: Rozpad komunizmu” -> Cezura dla Polski: 1989 (wybory 4 czerwca, rząd Mazowieckiego) (źródło: Kalendarium historyczne)
- Bezrobocie: „z ok. 16% na początku lat 2000 do ok. 3%” -> Szczyt ok. 20% (2002-2004); dziś ok. 5% rejestrowane / ok. 3% BAEL (źródło: GUS; Eurostat)
- Szwajcaria 8 mln, Izrael 9 mln mieszkańców -> Ok. 9 mln i ok. 10 mln (źródło: Dane statystyczne / Bank Światowy)
- Firma „Gamedex”, projektantka „Natalia Aleksandrowicz” -> Brak śladów istnienia takich podmiotów w Polsce (źródło: Weryfikacja własna redakcji, sierpień 2026)
6. Linia obrony i jej ewolucja
W pierwszym oświadczeniu, przekazanym PAP, autorka zapewniała, że zespół pracował zgodnie z metodologią nauk społecznych, a narzędzia AI służyły wyłącznie do transkrypcji, podsumowań i redakcji - nie do tworzenia treści badawczych ani wniosków. Dzień później, na antenie Polsat News, przyznała, że raport „na pewno był wspomagany sztuczną inteligencją”, dodając „biję się w piersi” i określając plik jako dokument roboczy, który nie powinien trafić do sieci.
Ustalenia z sekcji 4 są z pierwszą wersją nie do pogodzenia: narzędzie do transkrypcji nie wymyśla nazw firm, nie przelicza PKB i nie pisze przypisów do nieistniejących miejsc. Druga wersja - dokument roboczy - rozbija się o kalendarz: plik z logotypem ministerstwa i stopką umowy grantowej wisiał publicznie co najmniej od grudnia 2025 r., przez ponad osiem miesięcy, i był firmowany jako raport z badań, nie szkic.
7. Kontekst: regulacje i precedensy
Sprawa nie jest odosobniona ani prawnie próżna. Wydany w marcu 2026 r. przez Ministerstwo Cyfryzacji „Przewodnik po sztucznej inteligencji dla administracji publicznej” stwierdza, że ostateczna odpowiedzialność za treść zawsze spoczywa na człowieku, a każde źródło przywołane przez system AI należy otworzyć i zweryfikować samodzielnie. Na poziomie unijnym art. 50 AI Act nakłada obowiązki przejrzystości: dostawcy systemów generatywnych znakują treści maszynowo, a podmioty publikujące tekst wygenerowany przez AI w sprawach interesu publicznego muszą to ujawnić - chyba że tekst przeszedł kontrolę redakcyjną i ktoś wziął za niego odpowiedzialność. W tej sprawie nie zaszło ani jedno, ani drugie.
Precedens międzynarodowy jest świeży: w październiku 2025 r. Deloitte Australia zwrócił rządowi federalnemu ostatnią transzę honorarium z kontraktu wartego 440 tys. AUD po tym, jak w raporcie wykryto przypisy do nieistniejących publikacji. Wzorzec obu spraw jest identyczny: dokument przeszedł drogę od promptu do odbiorcy bez etapu, na którym ktokolwiek porównuje twierdzenia ze źródłami.
8. Wnioski
Jak zauważyła prof. Aleksandra Przegalińska (Akademia Leona Koźmińskiego), samo użycie AI przy tworzeniu raportów nie jest niczym niewłaściwym - za treść zawsze odpowiada człowiek. Ten raport nie jest więc dowodem na zawodność modeli językowych, tylko na zawodność procesu, w którym zabrakło jednego etapu: czytania. Kontrola, która wychwytuje 50 opisanych wyżej uchybień, nie wymaga wiedzy o AI. Wymaga otwarcia trzech losowych przypisów, przeliczenia liczb z okładki, sprawdzenia dwóch nazw w wyszukiwarce i przeczytania całości przez osobę, która tekstu nie pisała. Przy 26 stronach to mniej niż godzina pracy. Jej brak kosztował stanowisko rządowe, postępowanie prokuratorskie i wiarygodność projektu, który miał budować markę Polski - w tym tę część diagnozy, która broniłaby się bez liczb, bo o polskich kompleksach, biurokracji i chaosie estetycznym da się pisać sensownie.
Najbardziej gorzka jest puenta, którą raport wystawił sam sobie. W rekomendacjach czytamy, że Polacy „nie są przeciwni działaniom brandingowym - są przeciwni ich słabej realizacji”. Trudno o zdanie, które lepiej opisuje los własnego dokumentu.