23 września 2026 r. w Hotelu Chopin w Sochaczewie spotkali się Bartłomiej Radziejewski, prezes wydawnictwa i think tanku Nowa Konfederacja, autor książki „Nowy porządek globalny”, oraz Marcin Giełzak, publicysta i historyk. Debatę z cyklu „Polska Racja Stanu” prowadził Rafał Jabłoński, prezes Fundacji Wspólnota Bezpieczeństwa. Organizatorem była Wspólnota (Mazowiecka Wspólnota Samorządowa), a gości zapraszali Adam Kloch i Mariusz Ambroziak. Jednym z organizatorów spotkania i twórcą nagrania jest redaktor naczelny Architektury Innowacji Tomasz Ciołkowski. Pełny zapis debaty jest dostępny na YouTube (film poniżej).

Rozmowa była o racji stanu, ale przez ponad dwie i pół godziny co chwilę wracała do tematów, którymi na co dzień zajmuje się nasza redakcja: zdolności obronnych, przemysłu, energetyki, sprawności państwa i tego, kto w Polsce naprawdę podejmuje decyzje technologiczne. Poniżej zebraliśmy to, co z tej rozmowy wynika dla bezpieczeństwa i innowacji. Cytaty są lekko oczyszczone z mowy żywej, sens pozostał bez zmian. Przy każdej wypowiedzi podajemy moment nagrania.

Świat czterech biegunów i szansa dla średnich graczy

Radziejewski zaczął od diagnozy, która ustawiła całą rozmowę. Jego zdaniem lata 2008-2022 przyniosły największą liczbę zmian strukturalnych w systemie międzynarodowym od II wojny światowej. W 2008 r. skończył się świat amerykański, na scenę mocarstw wróciły Rosja i Chiny, od 2014 r. Chiny są według niego supermocarstwem, a po 2022 r. „nieracjonalne jest pomijanie Indii jako mocarstwa” (0:12:46).

„Przeszliśmy od systemu jednobiegunowego do systemu czterobiegunowego. To jest zmiana zupełnie fundamentalna. I to, że odbyła się bez wojny światowej, jest faktem naprawdę znaczącym” - mówił.

Z tej diagnozy Radziejewski nie wyprowadził jednak katastrofizmu. Zaproponował prosty podział państw na kreatorów, moderatorów i odbiorców. Kreatorzy to mocarstwa, które piszą reguły gry. Moderatorzy to średnie potęgi, które potrafią na te reguły wpływać: Turcja, Brazylia, Izrael, Tajwan. Odbiorcy tylko je przyjmują.

„Skoro Turcy potrafią, skoro Izraelczycy potrafią, to zadajmy sobie pytanie, dlaczego my nie potrafimy lub nie mielibyśmy potrafić” - pytał (0:23:00). Jego zdaniem Polska może niemal od razu stać się moderatorem regionalnym, a w perspektywie pokolenia moderatorem światowym. „Demografia, położenie, skala, historia nas do tego predestynują. Nie predestynuje nas do tego słabe państwo i słaba elita polityczna, ale to są rzeczy podlegające zmianom.”

Komentarz redakcji. Warto zauważyć, co łączy państwa, które Radziejewski podał jako wzór. Izrael zbudował pozycję na wielowarstwowej obronie powietrznej i cyberbezpieczeństwie. Turcja w kilkanaście lat przeszła od importu uzbrojenia do eksportu własnych dronów bojowych. Tajwan ma w ręku najważniejszy na świecie przemysł półprzewodników. Brazylia rozwija lotnictwo i przemysł zbrojeniowy pod własne potrzeby. Status moderatora nie bierze się z deklaracji, tylko z technologii, których inni potrzebują.

Chaos i koniec pewników

Marcin Giełzak odpowiedział na to z innej strony. Jego zdaniem nowy porządek wygląda raczej jak chaos. Przykładem były cła Donalda Trumpa na Wietnam: najpierw drastyczne, potem gwałtownie obniżone, gdy pojawiła się perspektywa hotelu i pola golfowego z nazwiskiem prezydenta (0:30:27). Do tego prezydent USA, który według byłych współpracowników nie interesuje się tym, co mówią mu służby, i który publicznie przyznał, że bardziej ufa Putinowi niż własnemu wywiadowi.

„Musimy sobie radzić w warunkach chaosu i w warunkach końca jakichkolwiek pewników” - podsumował. Polityka międzynarodowa to według niego „raczej rzemiosło niż nauka”: pomiar, dobór narzędzi i praca, po której coś ma stać.

Radziejewski ripostował, że chaos jednego przywódcy nie dowodzi braku porządku międzynarodowego. Dowodzi tylko tego, że chaotyczny gracz w tym porządku przegrywa (1:21:17). W jednym się zgodzili: kompetencje polityczne są częścią potęgi państwa. „Można mieć silną armię, silną gospodarkę i wielką liczbę ludności, ale jeżeli przywództwo jest niekompetentne, to wynik gry o potęgę może być bardzo negatywny” - mówił Radziejewski.

Ile Ameryki jest w NATO

Najbardziej obrazowy fragment debaty dotyczył dysproporcji sił w Sojuszu. Giełzak zapytał salę, kto ma największą flotę powietrzną świata. Odpowiedź, US Air Force, nikogo nie zaskoczyła. Druga największa flota powietrzna świata to jednak US Navy (1:31:29).

„W operacjach NATO Stany Zjednoczone zapewniają od 70 do 90 procent środków” - mówił. Przypomniał wspólną operację przeciw Państwu Islamskiemu, w której Amerykanie zneutralizowali 90 procent celów, a Francuzi 10. W Waszyngtonie nazwano wtedy Francję „brilliant second”, wspaniałym numerem dwa, bo nikt inny w Europie nie wykręciłby nawet tych 10 procent.

Giełzak przytoczył też pojęcie „armii bonsai”, którym francuski ekspert opisuje armię swojego kraju. „Bardzo piękna, idealnie przycięta, ale mała. Ma wszystko: lotnictwo, marynarkę, zdolność uderzenia nuklearnego, może walczyć na pustyni i w tajdze. Ale krótko, bo wszystkiego mało.” Szybka operacja ekspedycyjna jest możliwa. Wojna z równorzędnym przeciwnikiem w Europie wymaga według francuskiego sztabu czterech lat przygotowań. „A za cztery lata Rosjanie mogą być w Warszawie, a na pewno w Kijowie i w Tallinie” - mówił Giełzak (1:34:02).

Dodał, że Wielka Brytania nie była w stanie wysłać do działań grupy uderzeniowej lotniskowca Queen Elizabeth, bo zabrakło marynarzy.

Komentarz redakcji. Te 70-90 procent to w dużej mierze tzw. enablery: rozpoznanie satelitarne i lotnicze, tankowanie w powietrzu, transport strategiczny, dowodzenie i łączność, obrona przeciwrakietowa. To dokładnie te obszary, w których europejskie armie są najsłabsze i w których przewaga zależy od technologii, a nie od liczby czołgów. Jeśli Europa ma „odtwarzać amerykański porządek bez Ameryki”, jak ujął to Giełzak, to właśnie tu musi zainwestować najwięcej.

Porządek bez Ameryki

„Jeżeli okaże się, że na Stany Zjednoczone liczyć nie możemy, musimy odtwarzać amerykański porządek bez Ameryki. Musimy mieć jakieś NATO, jakiś system zbiorowego bezpieczeństwa” - mówił Giełzak. Jako przykłady podał Joint Expeditionary Force, czyli „mini NATO” Wielkiej Brytanii, państw bałtyckich i skandynawskich, do którego według niego szuka drogi Kanada, oraz deklarację brytyjsko-francuską o wzajemnej obronie z użyciem broni jądrowej. Chodzi o Deklarację z Northwood z 10 lipca 2025 r., w której oba państwa zapowiedziały koordynację odstraszania nuklearnego.

„Po co im taka deklaracja, skoro wszyscy są w NATO? Ewidentnie dlatego, że uznali, że trzeba wrócić do czasów sprzed II wojny światowej, gdzie mamy sojusze bilateralne” - mówił. Wniosek dla Polski: szukać jak najwięcej takich narzędzi, „bo w czasie dekoniunktury ogranicza się straty”.

Okup czy własna zdolność

Radziejewski poszedł dalej. Przypomniał, że Nowa Konfederacja od 2013 r. mówi, że paradygmat opierania polskiego bezpieczeństwa niemal wyłącznie na gwarancjach amerykańskich się dezaktualizuje. Dziś Amerykanie wdrażają plan redukcji zaangażowania w Europie, a Polska jest omijana tylko częściowo.

„Polityka kupowania za wiele miliardów złotych uzbrojenia od Amerykanów jest wyłącznie okupem za amerykańską obecność wojskową w Polsce” - mówił, przywołując sformułowanie byłego szefa dyplomacji prof. Jacka Czaputowicza (1:39:51). „Możemy dalej płacić dziesiątki miliardów złotych okupu rocznie. Musimy jednak zdawać sobie sprawę, że to nie jest to samo, co amerykańskie zdefiniowanie własnego interesu.”

Najmocniej wybrzmiała jego krytyka braku planu. „Przez kilka lat wojny ukraińskiej nie wypracowaliśmy nawet strategii bezpieczeństwa narodowego. De facto funkcjonujemy bez strategii. Te wszystkie miliardy wydajemy bez odpowiedzi na pytania: do jakiej wojny, po co, na co. Najpierw się definiuje rodzaje zagrożeń, potem dostosowuje do nich środki, a nie zaczyna dyskusję od tego, ile” (2:24:11).

Wypominał też premierowi ostrzeżenia o możliwej rosyjskiej agresji. „Jeśli premier mówi to w kategoriach racji stanu, a nie tylko marketingu politycznego, to powinny za tym iść działania przygotowawcze państwa, jakieś decyzje zakupowe, jakieś decyzje technologiczne. Gdzie one są?” (1:41:39).

Kontekst w liczbach. Pieniędzy nie brakuje. Ustawa budżetowa na 2026 r. przewiduje ponad 200 mld zł na obronność, czyli ok. 4,8 proc. PKB. Blisko 125 mld zł z tej kwoty jest w budżecie MON, reszta w Funduszu Wsparcia Sił Zbrojnych. Obowiązująca Strategia Bezpieczeństwa Narodowego pochodzi z 2020 r., czyli sprzed pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę.

Do tego dochodzą unijne pożyczki SAFE. Polska podpisała umowę 8 maja 2026 r. i może otrzymać do 43,7 mld euro, najwięcej ze wszystkich uczestników programu. Według deklaracji rządu ok. 89 proc. środków ma trafić do polskiego przemysłu. Z podziału wynika jednak, że na artylerię przypada 28 proc., na obronę powietrzną i antydronową 26 proc., a na technologie wschodzące, czyli cyber, sztuczną inteligencję i walkę elektroniczną, 3 proc.

Komentarz redakcji. Pytanie Radziejewskiego „do jakiej wojny?” ma bardzo konkretny wymiar technologiczny. Wojna w Ukrainie pokazała, że o przewadze decydują dziś drony, walka elektroniczna, rozpoznanie i szybkość wdrażania nowych rozwiązań. Bez strategii, która to nazwie, łatwo wydać rekordowe pieniądze na sprzęt do poprzedniej wojny.

Mózg państwa

Obaj rozmówcy zgodzili się, że Polsce brakuje centrum decyzyjnego z prawdziwego zdarzenia. Giełzak przypomniał, że dyskusję o „mózgu państwa” zaczęła w Polsce Nowa Konfederacja. „My tego naprawdę nie mamy. Nie mamy swojego Kanzleramtu. To robi kolosalną różnicę” (0:45:03).

Według Giełzaka taki ośrodek powinien mieć trzy piony. Pierwszy to analityka, „własny rządowy think tank, i to nie taki, który podpowiada premierowi, jak wygrać kolejne wybory, tylko taki, który zajmuje się sprawami państwowymi”. Drugi to programowanie polityk. Trzeci to audyt, na wzór brytyjskiego biura, w którym raz na kwartał minister spotyka się z urzędnikami i premierem i tłumaczy się z postępów.

Radziejewski dodał, że projekt budowy takiego ośrodka w Kancelarii Premiera pojawił się kilka lat temu „ni stąd, ni zowąd i ni stąd, ni zowąd zniknął”, a poza Nową Konfederacją nikt w debacie publicznej o tym nie pisał (1:14:42). Mówił też o bałaganie w ministerstwach: w Polsce nie ma osoby, która jak w Niemczech, Francji czy Wielkiej Brytanii czuwa nad całością aparatu urzędniczego.

Komentarz redakcji. Analityka, programowanie polityk i audyt to obszary, w których państwa na świecie coraz szerzej używają danych i narzędzi AI. Sprawne państwo nie jest tu przeszkodą dla innowacji, tylko jej największym potencjalnym klientem i użytkownikiem.

Atom jako element bezpieczeństwa

Jeden z ciekawszych wątków dotyczył energetyki. Giełzak nazwał siebie „skandynawskim socjaldemokratą w sprawach drobnych i jakobinem w sprawach wielkich”. W sprawach wielkich, takich jak infrastruktura potrzebna do przerzutu wojsk czy energetyka, państwo jego zdaniem musi umieć powiedzieć, że istnieje dobro nadrzędne.

„Jeżeli wybuchnie wojna, a my nie będziemy w stanie przerzucać wojsk, jeżeli wybuchnie wojna, a my nie będziemy mieli reaktora atomowego… Słyszałem od specjalistów, że gdyby Ukraina nie miała atomu, to już przegrałaby wojnę” (1:06:01).

Giełzak krytykował skalę naszych ambicji. „Bułgaria ma elektrownię atomową, Węgry mają elektrownię atomową, a my opowiadamy o tym tak, jakbyśmy budowali jedną z pierwszych na świecie. Mówimy o jednej, o dwóch, kiedy we Francji jest ich kilkadziesiąt. Jednym z problemów naszej rewolucji ambicji jest to, że jest naprawdę mało ambitna.”

Kontekst w liczbach. Bułgarski Kozłoduj oddał pierwszy blok w 1974 r., węgierski Paks w 1982 r. Według harmonogramu spółki Polskie Elektrownie Jądrowe budowa elektrowni Lubiatowo-Kopalino ma ruszyć w 2028 r., a pierwszy blok ma dać prąd w 2036 r. Kolejne bloki planowane są na 2037 i 2038 r.

Ochrona ludności: kto płaci, kto odpowiada

Rafał Jabłoński otworzył część pytań tematem, którym Fundacja Wspólnota Bezpieczeństwa zajmuje się na co dzień. Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej nałożyła na wójtów, burmistrzów i starostów konkretne obowiązki, zarówno w czasie pokoju, jak i w czasie zagrożenia wojennego. „To jest modelowe rozwiązanie. Natomiast za tym muszą iść określone inwestycje” - mówił (0:59:06).

Problem jest w architekturze pieniędzy. Samorządowiec odpowiada przed mieszkańcami, ale środki na schrony i sprzęt dostaje przez wojewodę, czyli organ rządowy: wojewoda ogłasza nabór, samorząd składa wniosek, wojewoda go akceptuje. „Samorządy ponoszą odpowiedzialność, ale środki finansowe idą przez rząd, a rząd uzurpuje sobie prawo do decydowania o tym, co gdzie zostanie zrobione” - mówił Jabłoński. Zapytał, czy nie czas wybrać: albo pełna centralizacja z jedną agencją rezerw strategicznych, która kupuje sprzęt, albo prawdziwa decentralizacja z pieniędzmi i swobodą dla samorządów.

Kontekst w liczbach. Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2025-2026 to łącznie 34 mld zł. Według MSWiA w 2026 r. samorządy otrzymają ok. 4,94 mld zł, z czego ok. 3,6 mld zł ma pójść na modernizację, adaptację i budowę obiektów ochronnych. W 2025 r. samorządy wykorzystały ponad 82 proc. przyznanych środków, podpisując ok. 8 tys. umów.

Skalę potrzeb widać w inwentaryzacji Państwowej Straży Pożarnej. W Polsce są 903 schrony z ponad 300 tys. miejsc i 8 719 ukryć z ok. 1,1 mln miejsc. Reszta to miejsca doraźnego schronienia, których jest ponad 224 tys., ale które nie są schronami w ścisłym sensie.

Oddolna energia czy silne państwo

Najciekawsza polemika przyszła z sali. Jeden z uczestników przekonywał, że Polacy najlepiej działają oddolnie, a budowanie silnego państwa na siłę gasi przedsiębiorczość. Przywoływał Ukrainę i jej brygady obrony terytorialnej, oddolne inicjatywy i drony. „Uwolnić energię Polaków, nie budować na siłę struktur, które nas ograniczą” (1:53:08).

Mariusz Ambroziak dorzucił doświadczenie przedsiębiorcy: 35 lat temu sam prowadził księgowość swojej firmy, dziś jednoosobowa działalność nie przetrwa bez doradcy prawnego i finansowego. Cytował ekonomistę, według którego w Polsce powstaje rocznie od 30 do 45 tys. stron nowych przepisów dla przedsiębiorców (1:55:39).

Giełzak odpowiedział zdaniem, które dobrze streszcza problem państwa. „W Polsce procedura wyjaśnia, dlaczego czegoś się nie da, a normalnie procedura wyjaśnia, jak coś zrobić. To nie jest argument przeciwko państwu. To jest argument, że to państwo trzeba zreformować.” Racją stanu jest według niego wspieranie i organizowanie siły obywateli przez państwo, we wspólnym celu.

Talent jako infrastruktura

Z tego sporu wyrósł wątek kadr. Giełzak podał przykład Francji, która po katastrofalnym występie na igrzyskach w latach 60. zbudowała system szkolenia trenerów i młodych sportowców z jedną zasadą: „Nigdy pieniądze nie będą przeszkodą dla kogoś, kto ma talent” (2:06:58). Radziejewski przypomniał Szkołę Rycerską, która w czasach największego upadku Rzeczypospolitej w perspektywie jednego pokolenia dała Polsce elity na światowym poziomie.

„Jak chcemy posiadać odpowiednie kadry, czy to do rządzenia państwem, czy do kierowania firmami, czy do kierowania wojskiem, jeżeli ich nie wykształcimy?” - pytał Giełzak.

Przemysł, Niemcy i Chiny

Radziejewski zwrócił uwagę, że Europa ma dziś przede wszystkim problem sama ze sobą. Przykład: producenci fotowoltaiki, którzy „krzyczą, że umierają”, bo zalewa ich tani import z Chin. „Ktoś te decyzje podejmował i ktoś przy nich obstaje” (1:46:39). Zarzucał europejskim elitom deficyt przywództwa, a polskim ślepe kopiowanie wzorców z Waszyngtonu i Brukseli.

Mówił też o Niemczech, które oficjalnie stawiają sobie cel zbudowania najsilniejszej armii konwencjonalnej w Europie. Tak zapowiedział kanclerz Friedrich Merz w maju 2025 r. Radziejewski uznał to za zjawisko „wysoce ambiwalentne”, zwłaszcza gdy w Niemczech zabraknie wojsk amerykańskich. Odpowiedzią ma być „analogiczny program polski, robiony nie według logiki płacenia okupu za amerykańską obecność, tylko według logiki budowania polskiej suwerennej siły zbrojnej” (2:22:33).

Jedno fundamentalne zagrożenie

Tu Giełzak postawił sprawę jasno. „Fundamentalnym zagrożeniem dla naszej niepodległości, suwerenności i życia naszych obywateli jest Rosja. Mamy jedno fundamentalne zagrożenie. Nie mamy dwóch symetrycznych zagrożeń, tu Rosja, tam Niemcy. Musimy odróżnić państwa, z którymi możemy być w sporze i rywalizować, od państw, które są naszymi wrogami. Rosja jest naszym wrogiem” (1:58:03). Niemcy są według niego sojusznikiem traktatowym, z którym Polska ma różnice interesów, choćby w sprawie reparacji.

Wspomniał też o doniesieniach o kolejnej próbie wykolejenia pociągu w Polsce, które przeczytał w drodze na debatę. Zagrożenia hybrydowe dla infrastruktury krytycznej to dziś codzienność.

Państwo to my

Na koniec Giełzak wrócił do pytania, od którego zaczęła się debata. „Państwo to jesteśmy my. Państwo polskie jest Rzecząpospolitą, tak zaczyna się nasza konstytucja. Jeżeli nie weźmiemy za nie odpowiedzialności, nie będziemy mieli państwa. Będziemy żyli w Rosji” (2:14:14).

Podsumowanie zostawił na ostatnie minuty. „Jeśli dojrzejemy do tego, żeby na pierwszym miejscu stawiać interes Rzeczypospolitej, czyli to, co ślubują wszyscy posłowie i ministrowie, to połowa problemu jest rozwiązana. Wtedy wszystko rozbija się już tylko o techniczne zagadnienie: jak” (2:34:10).

Siedem wniosków redakcji

Z debaty wynika kilka wniosków, które dotyczą bezpośrednio świata technologii i bezpieczeństwa.

  1. Najpierw strategia i definicja zagrożeń, potem zakupy. Bez tego rekordowy budżet łatwo wydać na sprzęt do poprzedniej wojny.
  2. Własna zdolność zamiast „okupu” za obecność sojusznika. To oznacza inwestycje w polski przemysł, własne technologie i kompetencje, a nie tylko import gotowych systemów.
  3. Mózg państwa z analityką, programowaniem polityk i audytem. To naturalne pole dla danych i narzędzi AI w administracji.
  4. Atom i infrastruktura to też obronność. Energetyka i zdolność przerzutu wojsk decydują o odporności państwa w czasie wojny.
  5. Samorząd na pierwszej linii ochrony ludności. Pieniądze i decyzje powinny iść za odpowiedzialnością.
  6. Uwolnić oddolną innowację, na przykład w dronach, bez gąszczu procedur, które wyjaśniają, dlaczego się nie da.
  7. Talenty i kadry jako infrastruktura krytyczna. Bez nich nie będzie ani silnego państwa, ani silnego przemysłu.

Pełne nagranie debaty „Polska Racja Stanu” z Sochaczewa jest dostępne na YouTube

Kolejna debata z cyklu odbędzie się 15 października 2026 r. o godz. 18:00 w Villi Polanka w Uderzu (gm. Iłów). Gośćmi będą Arkadiusz Siwko, były prezes Polskiej Grupy Zbrojeniowej, i Marek Budzisz, analityk Strategy&Future i ekspert ds. Rosji.