Co proponuje ThinkŁódź

Metropolia Centralna 2035 z hasłem „Siła przyciągania” to projekt łódzkiej Fundacji ThinkŁódź. Według strony projektu jego celem jest koncepcja rozwoju i integracji policentrycznego regionu metropolitalnego o znaczeniu europejskim. Ma objąć Warszawę, Łódź, mniejsze miasta, gminy i obszary wiejskie wokół nich. Fundacja podaje, że ten obszar ma ponad 6 mln mieszkańców i wytwarza 35 proc. polskiego PKB. W filmie promującym projekt pojawia się z kolei hasło „ponad 30% PKB Polski”.

Schemat redakcji na podstawie wizualizacji ThinkŁódź i planów CPK oraz PKP PLK. Opracowanie: Architektura Innowacji

Zespół badawczy wciąż pracuje nad raportem. Analizy mają objąć m.in. inwestycje transportowe, powiązania gospodarcze, innowacje i współpracę biznesu, samorządów oraz uczelni. Pierwsze wyniki ThinkŁódź chce pokazać na konferencji w I kwartale 2027 r.

Port Polska, czyli nowe lotnisko z węzłem kolejowym w Baranowie, opisano w projekcie jako węzeł, który może odegrać ważną rolę w integracji regionu. To słuszne założenie. Lotnisko ma ruszyć w 2032 r., razem z pierwszym odcinkiem kolei dużych prędkości Warszawa - Port Polska - Łódź.

Poglądowa wizualizacja Portu Polska, nie oficjalny projekt. Ilustracja: ElevenLabs / AI

Słowa „Płock” na stronie projektu nie ma. Na mapie z filmu, obok Warszawy i Łodzi, widać m.in. Sochaczew, Łowicz, Żyrardów, Skierniewice, Kutno, Sieradz, Bełchatów, Piotrków Trybunalski i Opoczno. Płocka nie ma, choć leży bliżej Portu Polska niż Sieradz czy Opoczno. Według obliczeń redakcji z Płocka do Portu Polska jest ok. 67 km w linii prostej, z Łodzi ok. 78 km, z Opoczna ok. 85 km, a z Sieradza ok. 130 km.

Schemat redakcji na podstawie wizualizacji ThinkŁódź i planów CPK oraz PKP PLK. Opracowanie: Architektura Innowacji
Źródła: Sejm (interpelacje), GUS (M.P. 2026 poz. 1061), UM Płock. Odległości: obliczenia redakcji. Opracowanie: Architektura Innowacji

Kolej z Portu Polska pojedzie przez Płock

Najmocniejszy argument za Płockiem daje sam Port Polska. Na planach kolejowych to nie jest punkt na obrzeżach, tylko pierwszy przystanek na północ od lotniska.

23 sierpnia 2024 r. pełnomocnik rządu ds. CPK zatwierdził wariant W41 jako wariant inwestorski dla linii kolejowych nr 5 i 50 na odcinku węzeł CPK - Płock - Włocławek. Według odpowiedzi Ministerstwa Infrastruktury na interpelację poselską w Płocku powstanie przystanek Płock Podolszyce dla ruchu regionalnego, a zmodernizowana stacja Płock obsłuży także pociągi dalekobieżne, w tym kolei dużych prędkości. Branżowy Railway Gazette pisał o tej decyzji jako o wyborze trasy 150-kilometrowej linii dużych prędkości z lotniska na północ, do Płocka i Włocławka.

Źródła: Sejm (interpelacje 5371, 6516), Railway Gazette, UM Płock (plan ZSK). Opracowanie: Architektura Innowacji

W czerwcu 2026 r. Port Polska i PKP PLK ogłosiły plan „Zintegrowana Sieć Kolejowa”. Jak wynika z dokumentu przedstawionego radnym Płocka, w planie są trzy korytarze dotyczące miasta:

  • Warszawa - Port Polska - Płock - Włocławek - Toruń - Grudziądz - Trójmiasto, nazywany Centralną Magistralą Kolejową Północ,
  • Płock - Ciechanów - Przasnysz - Ostrołęka/Szczytno, głównie dla ruchu towarowego,
  • lotnisko Modlin - Płock.

Na sesji Rady Miasta Płocka 25 czerwca 2026 r. przedstawiciele CPK mówili, że wśród tak dużych projektów kolejowych CMK Północ ma najwyższy priorytet zaraz po linii Y. Termin wynika też z sieci TEN-T: linia ma być gotowa najpóźniej do 2040 r.

Wizualizacja: stacja kolejowa w Płocku około 2040 r. Ilustracja: ElevenLabs / AI

Na razie to korytarze pokazane schematycznie, a dokładne przebiegi zależą od dalszych studiów. Ministerstwo Infrastruktury zapowiadało też, że nie przewiduje przyspieszenia prac na odcinku CPK - Płock - Włocławek. Kierunek jest jednak jasny: w kolejowym planie państwa Płock jest naturalnym przedłużeniem osi Warszawa - Port Polska. Dziś kolej nie daje Płockowi szybkiego połączenia ze stolicą - linia 33 jest zelektryfikowana tylko do km 58,293, na północ od stacji Płock Trzepowo. Właśnie dlatego nowe korytarze zmieniłyby położenie Płocka bardziej niż położenie Łodzi, która szybkie połączenia z Warszawą już ma.

Liczby, które trudno pominąć

Drugi argument to gospodarka. 29 października 2026 r. GUS opublikował szacunki PKB na mieszkańca w latach 2022-2024 w podregionach. Podregion płocki osiągnął 152 179 zł na mieszkańca. Średnia dla Polski wyniosła 90 208 zł, a dla miasta Łodzi 114 921 zł. Wyżej jest tylko Warszawa z 246 588 zł.

Źródło: obwieszczenie Prezesa GUS z 29.10.2026 (M.P. poz. 1061). Średnia z lat 2022-2024. Opracowanie: Architektura Innowacji

To wskaźnik w przeliczeniu na mieszkańca, nie wielkość całej gospodarki. Łącznie Łódź wytwarza więcej: samo miasto miało w 2023 r. 76,5 mld zł PKB, a podregion płocki, w którym mieszka ponad dwa razy mniej osób, ok. 45 mld zł. Przewaga Płocka wynika z tego, że ta produkcja rozkłada się na mniejszą liczbę mieszkańców.

PKB na mieszkańca w latach 2022-2024 (GUS)

Podregionzł na mieszkańca
Miasto Warszawa246 588
Płocki152 179
Miasto Łódź114 921
Warszawski zachodni109 534
Polska90 208
Piotrkowski85 455
Żyrardowski78 221
Łódzki72 916
Sieradzki66 016
Skierniewicki66 010

To nie jest jednorazowy wynik. W szacunkach GUS za lata 2020-2022 podregion płocki miał 122 682 zł, za lata 2018-2020 - 86 560 zł. W każdym z tych zestawień był wyraźnie powyżej średniej krajowej.

Źródło: obwieszczenie Prezesa GUS z 29.10.2026 (M.P. poz. 1061). Opracowanie: Architektura Innowacji

Trzeba uczciwie dodać, skąd te liczby się biorą. Wynik Płocka w dużej mierze opiera się na przemyśle rafineryjnym i petrochemicznym Orlenu, który ma tu siedzibę i główny zakład. PKB na mieszkańca mierzy wartość produkcji, a nie zamożność mieszkańców. Gospodarka oparta na jednej branży jest też bardziej narażona na wahania. Mimo to trudno budować koncepcję metropolii odpowiadającej za jedną trzecią polskiego PKB i pominąć ośrodek, który na mieszkańca wytwarza więcej niż Łódź.

Rafineria Orlen w Płocku. Fot. Radosław Drożdżewski (Zwiadowca21), Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Drogi: S10 i S50

Do kolei dochodzą dwie drogi ekspresowe. Mazowiecki odcinek S10 ma 78,1 km. Zaczyna się przy drodze wojewódzkiej 559 w gminie Brudzeń Duży, omija Płock od północy i Płońsk od południa, a kończy na S7 w gminie Załuski. GDDKiA złożyła wniosek o decyzję środowiskową 30 marca 2026 r., a budowę planuje na lata 2030-2032. Płock połączy z S10 dwujezdniowa droga krajowa nr 60.

Źródła: ZSK (Port Polska, PKP PLK), GDDKiA, UM Płock. Przebiegi schematyczne. Opracowanie: Architektura Innowacji

S50 to północna część Obwodnicy Aglomeracji Warszawskiej. Według planów pobiegnie od A2 przy Porcie Polska przez Sochaczew i Wyszogród do S10 w Naruszewie, a dalej przez Serock do S8. Na odcinku między S10 a DK92 korytarz obejmuje gminy Naruszewo, Wyszogród, Młodzieszyn, Rybno i Sochaczew. Pierwszy odcinek obwodnicy ma powstać najwcześniej w 2032 r.

Źródła: ZSK, GDDKiA. Odległości w linii prostej: obliczenia redakcji. Opracowanie: Architektura Innowacji

W praktyce oznacza to, że Płock dostanie drogowe połączenie z Portem Polska przez S10 i S50, przez Wisłę w rejonie Wyszogrodu. Zyska też Płońsk, przy którym spotkają się S7, S10 i S50, choć według planów ZSK nowa kolej ominie to miasto.

Źródła: GDDKiA, CPK, OSRM / OpenStreetMap, Port Polska. Czasy w minutach, szacunkowe. Opracowanie: Architektura Innowacji

Ile PKB dokłada Płock

Podregion płocki to miasto Płock oraz powiaty płocki, gostyniński i sierpecki. W połowie 2025 r. mieszkało tu 307 164 osób. Według GUS PKB na mieszkańca podregionu wyniósł w 2023 r. 143 087 zł, czyli o 57,7 proc. więcej niż średnio w Polsce. Po przemnożeniu przez liczbę mieszkańców daje to ok. 45 mld zł rocznie, czyli ok. 1,3 proc. polskiego PKB. To szacunek redakcji, bo GUS nie podaje dla podregionów wartości bezwzględnych w komunikacie.

Źródła: GUS (PKB 2023, M.P. 2026 poz. 1061). Szacunek: PKB na mieszkańca razy ludność. Opracowanie: Architektura Innowacji

Dla porównania: miasto Łódź wytworzyło w 2023 r. 76,5 mld zł PKB. Podregion płocki, z mniej niż połową ludności Łodzi, daje więc ok. 60 proc. jej PKB. W zestawieniu za lata 2022-2024 podregion płocki jest trzeci w Polsce pod względem PKB na mieszkańca - po Warszawie (246 588 zł) i Poznaniu (174 789 zł), a przed Krakowem (144 523 zł).

Źródła: GUS (PKB 2023), US Warszawa. Podregion płocki: szacunek redakcji. Opracowanie: Architektura Innowacji

Jest też drugi wątek. W 2023 r. województwa mazowieckie i łódzkie wytworzyły razem 29,7 proc. PKB Polski. Jeśli hasło „ponad 30% PKB Polski” z filmu ThinkŁódź liczy całe dwa województwa, to PKB Płocka już w nim jest. Płocka brakuje tylko na mapie. Nie wiemy, jak dokładnie fundacja policzyła swoje liczby, dlatego warto o to zapytać przy konsultacjach.

Płock i podregion w liczbach

WskaźnikWartość
Mieszkańcy Płocka (koniec 2025 r.)108 772
Mieszkańcy podregionu (30.06.2025)307 164
PKB na mieszkańca podregionu (2022-2024)152 179 zł, 3. miejsce w Polsce
Przeciętne wynagrodzenie w Płocku (XII 2025)10 392,76 zł
Stopa bezrobocia: Płock / podregion5,3% (XII 2025) / 8,3% (IX 2025)
Dochody budżetu miasta (2025)1,62 mld zł
Podmioty w REGON (koniec 2025 r.)13,3 tys.

Źródła: GUS, UM Płock „Płock 2025”, US Warszawa „Podregion płocki - wybrane dane”.

Źródła: UM Płock „Płock 2025” (dane GUS), US Warszawa „Podregion płocki - wybrane dane”. Opracowanie: Architektura Innowacji

Potencjał trzech biegunów w liczbach

Policzyliśmy, co zmienia dołączenie Płocka. Jako oś Warszawa - Łódź przyjęliśmy region warszawski stołeczny i województwo łódzkie. W układzie trzech biegunów dochodzi do nich podregion płocki.

Źródła: GUS (PKB 2023, ludność 2024-2025), US Warszawa. Obliczenia redakcji. Opracowanie: Architektura Innowacji
Oś Warszawa - ŁódźTrzy bieguny z Płockiem
Mieszkańcy5,64 mln5,95 mln
PKB w 2023 r.832 mld zł877 mld zł
Udział w PKB Polski24,4%25,7%
Linie kolei dużych prędkościYY i CMK Północ
Kierunki kolejowe z Portu Polskazachódzachód i północ

Źródła: GUS (PKB 2023, ludność 2024-2025), US Warszawa. Sumy i PKB podregionu płockiego to obliczenia redakcji.

Źródła: GUS, US Warszawa. Obliczenia redakcji. Opracowanie: Architektura Innowacji

Płock dokłada 5,4% ludności i tyle samo PKB osi. Ma jednak to, czego na osi nie ma: duży przemysł chemiczny. Orlen buduje w Płocku instalacje projektu Nowa Chemia, który zastąpił wstrzymany projekt Olefin III. Zaktualizowany budżet to 35,8 mld zł, a uruchomienie zaplanowano na 2030 r. W Płocku działa też nowa instalacja biopaliw HVO o wydajności ok. 300 tys. ton rocznie.

Źródła: Orlen (BiznesRadar, XYZ), Hydrocarbon Processing, GUS, UM Płock. Opracowanie: Architektura Innowacji

Druga przewaga to ludzie do pracy. W Warszawie bezrobocie wynosiło w marcu 2025 r. 1,4%, a w podregionie płockim we wrześniu 2025 r. 8,3%, w powiatach gostynińskim i sierpeckim ponad 11%. Po otwarciu S10 i S50 dojazd z Płocka do Portu Polska skróci się według naszych szacunków z ok. 87 do ok. 65 minut, a z Płońska z ok. 80 do ok. 40 minut. Podregiony płocki i ciechanowski liczą razem 628 tys. mieszkańców.

Źródła: US Warszawa, WUP w Warszawie, GUS. Opracowanie: Architektura Innowacji
Źródła: OSRM / OpenStreetMap, GDDKiA, US Warszawa. Obliczenia redakcji. Opracowanie: Architektura Innowacji

Płock i Łódź - to już było

Pominięcie Płocka dziwi tym bardziej, że Płock i Łódź były już w jednym układzie administracyjnym. Województwo płockie z lat 1975-1998 powstało z zachodniej części dawnego województwa warszawskiego, ale także z ziem dawnego województwa łódzkiego: powiatu kutnowskiego i północnej części łęczyckiego. Należały do niego Kutno, Łęczyca, Żychlin i Krośniewice, a także gmina Iłów z powiatu sochaczewskiego. W jego granicach leżał Piątek, geometryczny środek Polski.

Źródła: Notatki Płockie 1976 i 1989 (TNP). Granice: gminy PRG, skład wg 1976 r.. Opracowanie: Architektura Innowacji

W 1983 r. utworzono makroregion środkowy z siedzibą w Łodzi. Weszły do niego województwa łódzkie, piotrkowskie, płockie, sieradzkie i skierniewickie. Geograf Andrzej Piskozub pisał w 1989 r., że województwo płockie oderwano wtedy od województw mazowieckich i połączono z ziemią łęczycką i sieradzką. Po reformie z 1999 r. Płock trafił do województwa mazowieckiego, a Kutno i Łęczyca do łódzkiego.

Granice: polska-geojson (dane PRG). Opracowanie: Architektura Innowacji

Płock w podziałach administracyjnych

OkresPrzynależność
1079-1138Płock stolicą Polski
1495Województwo płockie w Koronie
od 1837Gubernia płocka
1919-1975Województwo warszawskie
1975-1998Województwo płockie (z Kutnem i Łęczycą)
od 1983Makroregion środkowy z siedzibą w Łodzi
od 1999Województwo mazowieckie
Źródła: Notatki Płockie (TNP) 1976 nr 4 i 1989 nr 3, Britannica. Opracowanie: Architektura Innowacji

Dlaczego Płocka może nie być

Są też argumenty po drugiej stronie i warto je wymienić.

Skala. Płock to około 110 tys. mieszkańców, a cały podregion płocki - nieco ponad 307 tys. Łódź z otoczeniem to kilkakrotnie więcej. Prognoza GUS zakłada, że w 2050 r. Płock będzie miał niecałe 90 tys. mieszkańców.

Słabe połączenia dziś. Projekt metropolii opiera się na powiązaniach funkcjonalnych: dojazdach do pracy, przepływach firm i studentów. Między Płockiem a Warszawą czy Łodzią tych powiązań jest mniej, bo nie ma szybkiego połączenia kolejowego.

Granice województw i perspektywa autora. Projekt powstał w Łodzi i naturalnie patrzy na oś Łódź - Warszawa. Płock leży na północno-zachodnim krańcu Mazowsza i bardziej ciąży ku Kujawom niż ku Łodzi.

Każdy z tych argumentów tłumaczy, dlaczego Płocka nie ma w punkcie wyjścia. Żaden nie tłumaczy, dlaczego miałoby go nie być w koncepcji na 2035 r. Słabe połączenia są właśnie tym, co ma zmienić kolej z Portu Polska. Projekt, który bierze pod uwagę strategiczne inwestycje transportowe, powinien uwzględniać miasta, które te inwestycje mają przybliżyć.

Źródła: GUS, ThinkŁódź, Sejm. Analiza redakcji. Opracowanie: Architektura Innowacji

Trzy bieguny zamiast osi

Zamiast osi Warszawa - Łódź z Portem Polska pośrodku warto rozważyć układ trzech biegunów Warszawa - Łódź - Płock, w którym Port Polska jest wspólnym węzłem. Każdy biegun wnosi coś innego:

Schemat redakcji na podstawie wizualizacji ThinkŁódź i planów CPK oraz PKP PLK. Opracowanie: Architektura Innowacji
  • Warszawa - usługi, finanse, administracja i największy rynek pracy,
  • Łódź - logistyka, przemysł, uczelnie i tańsze miejsce do życia,
  • Płock - energetyka, petrochemia i przemysł, a do tego planowane połączenie kolejowe na północ, do Torunia i Trójmiasta.
Źródła: Orlen, Hydrocarbon Processing, Sejm, GUS. Opracowanie: Architektura Innowacji

Taki układ lepiej odpowiada też planom kolejowym państwa. Linia Y łączy Warszawę z Łodzią, a CMK Północ ma prowadzić z Portu Polska przez Płock nad morze. Metropolia oparta na obu tych liniach byłaby bardziej spójna z siecią, która ma powstać.

Schemat redakcji na podstawie planów ZSK i GDDKiA. Opracowanie: Architektura Innowacji
Wizualizacja: Płock nad Wisłą około 2040 r. Ilustracja: ElevenLabs / AI

Zaplecze, o którym się nie mówi

Między trzema biegunami leżą tereny rolnicze i nadwiślańskie, które w koncepcjach metropolitalnych zwykle są tylko tłem. Na mapie ThinkŁódź są Sochaczew i Łowicz, ale nie ma gmin w dolinie Wisły między Płockiem a Sochaczewem: Iłowa, Słubic, Gąbina czy Małej Wsi.

To obszar z własnym potencjałem. Pas wsi między Dobrzykowem a Iłowem badacz osadnictwa olenderskiego Jerzy Szałygin wskazuje jako jeden z dwóch najlepiej zachowanych krajobrazów olenderskich na Mazowszu. W Wiączeminie Polskim działa Skansen Osadnictwa Nadwiślańskiego Muzeum Mazowieckiego w Płocku. 13 listopada 2026 r. otwarto w nim po remoncie dawny zbór mennonitów z Nowego Wymyśla.

Kościół w Wiączeminie Polskim. Fot. Ciacho5, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Dla metropolii liczącej ponad 6 mln mieszkańców takie tereny mogą pełnić trzy role:

  • zaplecza żywnościowego - sady, warzywa i lokalne przetwórstwo z krótkim łańcuchem dostaw do Warszawy, Łodzi i Płocka,
  • terenów rekreacji - turystyka weekendowa, szlaki rowerowe nad Wisłą, dziedzictwo olenderskie,
  • obszaru retencji i przyrody, który równoważy rozwój zabudowy wokół Portu Polska.
Źródła: J. Szałygin (holland.org.pl), Muzeum Mazowieckie w Płocku, NID. Opracowanie: Architektura Innowacji

ThinkŁódź wymienia wśród tematów analiz m.in. gospodarkę czasu wolnego. Tereny między Płockiem a Sochaczewem pasują do tego wątku lepiej niż wiele miejsc z obecnej mapy.

Bezpieczne zaplecze w głębi kraju

Jest jeszcze argument, o którym rzadko mówi się przy planowaniu metropolii: bezpieczeństwo. Obszar między Warszawą, Łodzią i Płockiem leży w głębi kraju, a jego zachodnia część - za Wisłą i wzdłuż Bzury. Rzeki są naturalną osłoną. To dobre miejsce dla przemysłu strategicznego i usług kluczowych: energetyki, magazynów, logistyki czy centrów danych.

Wojsko już z tego korzysta. W Sochaczewie stacjonuje 3. Warszawska Brygada Rakietowa Obrony Powietrznej, a jej 37. dywizjon w grudniu 2025 r. osiągnął pełną gotowość operacyjną systemu Wisła (Patriot). W Gostyninie i Łowiczu ma powstać 2. Brygada Rakiet. W odpowiedzi na interpelację poselską MON napisało, że o wyborze Łowicza przesądziły względy operacyjne. W Kazuniu Nowym niedaleko Modlina stacjonują saperzy 2. Mazowieckiego Pułku Saperów.

Źródła: MON, Sejm (interpelacja 16895), Defence24. Schemat redakcji. Opracowanie: Architektura Innowacji

Gostynin leży w podregionie płockim, a w Płocku działa największa rafineria w kraju. To kolejny powód, żeby metropolia nie kończyła się na osi Warszawa - Łódź.

Duże działki zamiast ciasnych osiedli

Wiele osób chce mieszkać poza miastem, ale nie na działce 800 m ściśniętej między sąsiadami na nowym osiedlu. Chce dużej działki, na której zbuduje dom, posadzi sad, założy warzywnik i będzie korzystać z własnych plonów. Do tego potrzebuje dobrej drogi, wody, prądu i szybkiego internetu, żeby móc pracować zdalnie.

Schemat redakcji, skala przybliżona. Opracowanie: Architektura Innowacji

Dziś przepisy i plany zagospodarowania rzadko to ułatwiają. Od 2019 r. osoba, która nie jest rolnikiem, może kupić działkę rolną mniejszą niż 1 ha. Żeby postawić na niej dom, plan miejscowy albo decyzja o warunkach zabudowy muszą jednak przewidywać tam zabudowę. Od 1 września 2026 r. decyzję o warunkach zabudowy można co do zasady wydać tylko w gminie, która ma plan ogólny, i tylko w wyznaczonym w nim obszarze uzupełnienia zabudowy. W praktyce nowe domy powstają więc głównie tam, gdzie gmina zaplanowała zwykłe osiedla.

Wizualizacja: wieś rzędowa z dużymi działkami około 2040 r. Ilustracja: ElevenLabs / AI

Proponujemy to zmienić:

  • strefy dużych działek w planach gmin - w planach ogólnych można wyznaczać strefy z zabudową zagrodową i jednorodzinną, a w planach miejscowych ustalać minimalną powierzchnię nowych działek budowlanych; zamiast 800-1000 m np. od 3000 m do 1 ha,
  • siedlisko jako osobna kategoria w przepisach - dom, ogród, sad i warzywnik na jednej działce; z produkcji rolnej wyłącza się tylko część pod dom, a reszta zostaje gruntem rolnym, który właściciel uprawia na własne potrzeby,
  • prostsze formalności - dom do 70 m powierzchni zabudowy można od 2022 r. budować na zgłoszenie; podobna ścieżka mogłaby objąć budynki gospodarcze, szklarnie i przydomowe przetwórstwo w siedlisku,
  • najpierw infrastruktura, potem domy - w strefie dużych działek gmina razem z operatorami sieci zapewnia drogę, wodę, prąd i światłowód, a tam, gdzie nie ma kanalizacji, przydomowe oczyszczalnie; w planie ogólnym można też ustalić standardy dostępu do szkoły i przystanku,
  • najlepsze gleby i dolina Wisły bez zabudowy - strefy dużych działek wyznacza się przy istniejących wsiach, sieciach i miasteczkach, a nie na najlepszych gruntach rolnych i terenach zalewowych.
Stan prawny: ustawy o ustroju rolnym i o planowaniu, Prawo budowlane. Propozycje redakcji. Opracowanie: Architektura Innowacji

Trzeba też uczciwie dodać, że rzadka zabudowa ma swój koszt. Według raportu przygotowanego dla Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN chaos przestrzenny kosztuje Polskę ok. 84,3 mld zł rocznie, z czego ok. 31,5 mld zł to dodatkowe koszty transportu. Dlatego duże działki trzeba planować, a nie zostawiać przypadkowi: w strefach z gotową infrastrukturą, blisko miasteczek i przystanków.

Centrami dla takich stref powinny być dawne miasteczka. Między Warszawą, Łodzią i Płockiem jest ich wiele, często z zachowanym rynkiem i układem ulic. Wiele z nich straciło prawa miejskie w latach 1869-1870, gdy po powstaniu styczniowym władze carskie odebrały je 336 z 452 miast Królestwa Polskiego. Część odzyskała je w ostatnich latach, np. Piątek w 2019 r. i Bolimów w 2022 r.

Dobrze widać to wokół Płocka. Drobin był miastem w latach 1511-1869, prawa miejskie odzyskał w 1994 r. W 2002 r. miał 3029 mieszkańców, a w 2024 r. 2619, czyli o 13,5 proc. mniej. Bodzanów, miasto od 1351 r., odzyskał prawa miejskie w 2023 r., ale między spisami z 2011 i 2021 r. liczba jego mieszkańców spadła z 1268 do 1135. Iłów nad Wisłą dostał prawa miejskie w 1506 r., a stracił je w 1870 r. W 2026 r. gmina prowadzi konsultacje w sprawie ich przywrócenia i wprost podaje, że chodzi także o przeciwdziałanie niekorzystnym zmianom demograficznym.

Źródła: GUS (spisy 2002, 2011, 2021), MUW, Gmina Iłów, Wirtualny Sztetl. Opracowanie: Architektura Innowacji

Proponujemy, żeby właśnie te miejscowości rozbudowywać wokół dawnych rynków: szkoła, przychodnia, sklepy, targ z lokalną żywnością, przystanek autobusu lub kolei. Strefy dużych działek wokół mają do takiego centrum kilka kilometrów. Tak powstaje sieć: siedlisko - miasteczko - jeden z trzech biegunów. Usługi są blisko, a ludzie mieszkają na swojej ziemi.

Źródła: Biuletyn Szadkowski (2012), MSWiA. Schemat redakcji. Opracowanie: Architektura Innowacji
Wizualizacja: rynek odbudowanego miasteczka około 2040 r. Ilustracja: ElevenLabs / AI

Druga część to praca na miejscu. Ponad 6 mln mieszkańców trzech biegunów to duży rynek na zdrową, lokalną żywność:

  • małe przetwórnie - tłocznie soków, suszarnie, chłodnie, przetwórnie owoców i warzyw, małe mleczarnie,
  • wspólne inkubatory przetwórstwa - kuchnie i linie produkcyjne, z których korzysta kilku rolników i małych firm, bez budowy własnego zakładu,
  • krótki łańcuch dostaw - sprzedaż bezpośrednia, rolniczy handel detaliczny i dostawy do sklepów, szkół i stołówek w trzech miastach.
Źródła: gov.pl i KSOW (inkubatory przetwórstwa lokalnego), GUS. Propozycje redakcji. Opracowanie: Architektura Innowacji
Wizualizacja: mała przetwórnia owoców przy sadzie, około 2040 r. Ilustracja: ElevenLabs / AI

Jeśli wartość dodana z przetwórstwa zostanie na wsi, zostaną tam też miejsca pracy, a młodzi nie będą musieli codziennie dojeżdżać do miasta.

Co z tego wynika

Metropolia Centralna 2035 to potrzebna inicjatywa, bo o współpracy Warszawy i Łodzi mówi się od lat, a mało kto próbuje ją opisać na poważnie. Projekt jest jednak na etapie, na którym da się go jeszcze poszerzyć. Raport powstaje, a konferencja ma się odbyć dopiero w I kwartale 2027 r.

Propozycje redakcji Architektury Innowacji. Opracowanie: Architektura Innowacji

To dobry moment, żeby głos zabrał Płock, gminy powiatów płockiego i gostynińskiego oraz gminy z doliny Wisły między Płockiem a Sochaczewem. Mają twarde argumenty: kolej dużych prędkości z Portu Polska w planach państwa, PKB na mieszkańca wyższe niż w Łodzi i zaplecze, którego metropolia będzie potrzebować. Bez Płocka Metropolia Centralna pozostanie osią. Z Płockiem może mieć trzy bieguny.