Polska technologia kontra fabryki scamu
ScamWatch został zaprezentowany 27 sierpnia podczas briefingu Rafała Brzoski i Sebastiana Kondrackiego, prezesa Bielik.AI i założyciela startupu Augurium. System powstał w całości ze środków prywatnej fundacji szefa InPostu (Rafał Brzoska Foundation) i działa w ramach społecznej inicjatywy "150%", dostępnej pod adresem 150proc.pl. Rozwiązanie zbudował Kondracki z zespołem inżynierów Augurium - grupą polskich specjalistów AI wywodzących się m.in. ze środowiska SpeakLeash, które stworzyło model językowy Bielik.
O genezie inicjatywy "150%", zasadzie 150 proc., pomyśle na fundusz kompensacyjny dla ofiar i reakcjach regulatorów - w tym bezprecedensowym nakazie prezesa UODO wobec Mety - pisaliśmy już na Architekturze Innowacji (Inicjatywa 150%: Jak Polski Biznes Zmienia Ekonomię Cyfrowych Oszustw). Tym razem schodzimy poziom niżej: do samej technologii, która stoi za ScamWatch, oraz do eskalacji sporu na linii Warszawa - Bruksela, do której doszło w ostatnich dniach.
Twórcy podkreślają, że ScamWatch nie jest cenzorem ani alternatywą dla platform reklamowych. Nie blokuje reklam i nie orzeka o winie. Jego zadaniem jest gromadzenie twardego materiału dowodowego na potrzeby postępowań karnych i cywilnych - oraz pokazanie, że skuteczne wykrywanie całych operacji scamowych jest technicznie możliwe. Argument jest prosty: skoro potrafi to zrobić niewielki polski zespół, tym bardziej powinna potrafić Meta, dysponująca nieporównywalnie większymi zasobami.
Jak działa ScamWatch
Punktem wejścia jest krótki formularz na stronie inicjatywy. Każdy internauta może zgłosić podejrzany post, wklejając link, zrzut ekranu lub opisując treść. Zgłoszenie jest analizowane przy wsparciu ekspertów fundacji, a system uruchamia licznik mierzący, jak długo reklama pozostaje dostępna po zgłoszeniu do platformy. ScamWatch monitoruje czas reakcji Mety i archiwizuje materiał w formie, którą widziała ofiara.
Pod maską nie pracuje jeden model klasyfikujący "scam czy nie scam", lecz wyspecjalizowany rój agentów AI - Kondracki mówi wprost o autonomicznej fabryce agentów. Multimodalny system analizuje jednocześnie:
- tekst i obraz reklamy, w tym zmanipulowane zdjęcia i wideo,
- klonowany głos i deepfake'i z udziałem znanych postaci,
- podrobione paski informacyjne, studia telewizyjne i logotypy (m.in. TVN24, Gazeta.pl, wPolsce24, LOTTO, PKO BP, PGE, Allegro, InPost, NFZ, Poczta Polska, LOT),
- domeny i infrastrukturę - w tym błyskawicznie rotujące adresy o zerowej reputacji, rejestrowane przez przestępców na kilkadziesiąt godzin,
- powiązania między kampaniami, które pozwalają łączyć pojedyncze reklamy w całe rodziny należące do jednej operacji.
To ostatnie jest kluczowe. Zdaniem Kondrackiego problemem nie jest dziś brak pojedynczych danych, ale niemożność połączenia ich w jeden weryfikowalny obraz: reklama znika, zanim zostanie zabezpieczona, informacja o płatniku nie prowadzi do faktycznego sprawcy, a dostępne dane trzeba odtwarzać ręcznie. ScamWatch ma tę lukę wypełniać - dostarczając platformie gotowy, udokumentowany dowód, a nie kolejny sygnał do sprawdzenia.
Skala procederu: 20 mln zł dziennie w Polsce, 16 mld dolarów globalnie
Brzoska przedstawił szacunki, według których Meta może zarabiać na polskim rynku ponad 20 mln zł dziennie z emisji reklam o charakterze scamowym. W ujęciu globalnym zyski koncernu z tego procederu mają sięgać 16 mld dolarów rocznie. Przedsiębiorca, którego wizerunek od miesięcy jest masowo wykorzystywany w fałszywych reklamach inwestycyjnych, ocenia, że platforma tłumacząca się ograniczonymi możliwościami po prostu mija się z prawdą. Jego zdaniem dwa proste obowiązki - weryfikacja tożsamości płatnika i kontrola domen - ukróciłyby proceder od ręki. Meta ich nie wprowadza, bo na scamie zarabia.
Analizy zespołu ScamWatch pokazują też, że problem wykracza daleko poza straty finansowe. W systemie reklamowym Mety pojawiały się płatne promocje aplikacji do generowania seksualizujących deepfake'ów typu "wgraj zdjęcie i rozbierz osobę". Dziecko może zobaczyć fałszywą reklamę informującą o śmierci rodzica. Do realnej krzywdy - strachu, upokorzenia, utraty prywatności - nie musi dojść żaden przelew.
Rząd idzie do Brukseli: wniosek o 250 mln euro kary
Uruchomienie ScamWatch zbiegło się z eskalacją sporu na linii rząd - Meta. Kalendarium wygląda następująco:
- 18 sierpnia Ministerstwo Cyfryzacji wysłało do Mety pismo z dziewięcioma pytaniami o skalę oszustw reklamowych i siedmiodniowym terminem na odpowiedź.
- 26 sierpnia irlandzka spółka Meta Platforms odpowiedziała. Koncern poinformował m.in., że od lipca 2025 r. do czerwca 2026 r. usunął 380 tys. pochodzących z Polski treści naruszających zasady dotyczące oszustw, i zadeklarował, że do końca 2026 r. zweryfikowani reklamodawcy mają odpowiadać za 90 proc. globalnych wydatków reklamowych. Resort opublikował korespondencję w całości, a Gawkowski uznał odpowiedź za niesatysfakcjonującą - zabrakło w niej konkretnego pomysłu na wyeliminowanie scamu.
- 27 sierpnia wicepremier skierował do Henny Virkkunen, wiceprzewodniczącej KE ds. suwerenności technologicznej, bezpieczeństwa i demokracji, formalny wniosek o rozszerzenie toczącego się postępowania wobec Mety i nałożenie kary nie niższej niż 250 mln euro (ok. 1 mld zł). Podstawą jest art. 66 ust. 1 aktu o usługach cyfrowych (DSA).
Mocnym dowodem we wniosku są dane CERT Polska (NASK): w przeprowadzonym teście zgłoszono Mecie 122 reklamy zakwalifikowane jako oszustwa. W 106 przypadkach, czyli 86,8 proc. zgłoszeń, Meta zakończyła sprawę decyzją o nieusunięciu reklamy. Usunięto zaledwie 10, a w 6 przypadkach koncern w ogóle nie odpowiedział.
Wniosek ministra nie jest dla Komisji wiążący, ale zwiększa presję regulacyjną. KE nadzoruje bezpośrednio największe platformy i może nałożyć karę do 6 proc. globalnych rocznych obrotów. Precedensy już są: w grudniu 2025 r. platforma X została ukarana kwotą 120 mln euro, a w tym roku kary na gruncie DSA otrzymały Temu (200 mln euro) i AliExpress (550 mln euro).
Brzoska: 250 mln euro to za mało
Szef InPostu podziękował ministrowi za determinację, ale ocenił, że wnioskowana kwota powinna być naliczana per kraj członkowski - dopiero wielomiliardowe sankcje odstraszą koncern, którego same wydatki na lobbing w Europie mogą przekraczać 250 mln euro rocznie. Skomentował też pismo Mety do resortu, wytykając, że nikt z koncernu nie miał odwagi podpisać odpowiedzi własnym nazwiskiem.
Sam postulat 150 proc. - zwrot całości przychodu z nielegalnej reklamy plus 50 proc. kary zasilającej fundusz dla ofiar - opisywaliśmy szerzej w poprzednim tekście, więc tu tylko przypomnienie, że idzie on dalej niż jednorazowa sankcja. Nowe są za to kolejne kroki: Brzoska zapowiedział możliwe zawiadomienia do prokuratury wobec menedżerów korporacji z tytułu świadomego współsprawstwa w przestępstwach oraz zaapelował do spółek giełdowych i marek, których wizerunek dewastują fałszywe reklamy, by wytaczały Mecie własne procesy.
Kampania nabiera tempa: petycja zebrała w kilka dni blisko 100 tys. podpisów, a inicjatywa wygenerowała ponad 2 tys. publikacji medialnych i blisko 34 mln zasięgu.
Broń hybrydowa w roku przedwyborczym
Brzoska osadza spór z Metą w kontekście bezpieczeństwa narodowego. Jak przekonuje, ta sama infrastruktura reklamowa, która dziś służy do wyłudzeń i pornograficznych deepfake'ów, może w ułamku sekundy zostać użyta przez obce służby jako broń hybrydowa. Nakreślił scenariusz: pod logotypami znanych redakcji pojawiają się jednego ranka spreparowane wystąpienia prezydenta, premiera i ministrów z fałszywą informacją, że rosyjskie wojska przekroczyły polską granicę. Zanim ktokolwiek zdąży to zdementować, wybucha panika społeczna.
Przedsiębiorca skierował też ostrzeżenie do polityków przed zbliżającymi się wyborami: społeczeństwo zobaczy, kto poważnie traktuje zdrowie psychiczne dzieci i bezpieczeństwo obywateli, a kto chroni interesy Big Techów - i wyciągnie wnioski przy urnach.
Dla polskiego ekosystemu AI ScamWatch jest zaś czymś więcej niż narzędziem w sporze z Metą. To pierwszy tak głośny przypadek, w którym kompetencje zbudowane wokół Bielika - otwartego, polskiego modelu językowego - zostają przekute w działający produkt o realnym znaczeniu społecznym. I dowód, że architektura wieloagentowa przestaje być laboratoryjną ciekawostką, a staje się praktycznym standardem w analizie zagrożeń.